Te Kingitanga

Toro ai ngā whenua tuku iho o Waikato-Tainui mai i te kūrae whaka-te-tonga o te  Manukau, taea noatia te awa o Mōkau. Ko tēnei whenua, tāpiri atu ki tō Ngāti Maniapoto, te rohe pōtae o te Kīngitanga. I ara mai te Kīngitanga i ngā tau whakamutunga o te ngahurutanga tau 1850-1860, he maha anō ōna pūtake ārau. Me kī pēnei, he mahi te Kīngitanga hei whakapōrori i te whakanoho whenua e te tini o te Pākehā mā te whakakotahi i ngā iwi ki raro i tētahi kotahitanga, hei whakakāhore i ngā hoko whenua.

I te tau 1858, tērā ētahi rangatira i whakauru i ngā whenua o ō rātou iwi ki raro i a Kīngi Pōtatau, hei mea e kore ai e hokona atu. Te tikanga kia whakahaeretia aua whenua i tō rātou rohe i raro i te Ture o te Kīngi, arā, e tōna rūnanga, ka noho ko tō rātou kupu hei mana whakamutunga. Kāore te iwi Pākehā i kapea ki waho, engari me mātua whakaae rātou ki te mana o te Kīngi. E ai ki te titiro o ngā kaitautoko o te Kīngi, ehara te Kīngitanga i te whakatuma hāngai ki te mana o te Kuini o Ingarangi, engari hei huarahi e ahu whakamua ai ngā iwi e rua. Mā roto i te puritanga o ō rātou whenua, ka mau tonu te mana Māori: "Kia noho tonu te Kīngi ki tōna wāhi, te Kuini ki tōna wāhi, ko te Atua kei runga, ko te Aroha hei paihere i a rāua."

Ngā reo whakahē ki te Kīngitanga

Ki te Karauna (ki te tini o ngā Pākehā anō hoki) ko te Kīngitanga tētahi whakaititanga kino i te mana taketake o te Kuini. Kāore i tika kia rua rawa ngā mana ki Aotearoa. Kāore hoki te kīngi e āhei te whakapūmau i ana hiahia ki runga anō i ngā Pākehā i runga i ōna whenua, kāore hoki i āhei te whakaruruhau i ngā Pākehā, i ngā Māori rānei e rere ana i ngā kōti whakawā o te Kuini o Ingarani i ētahi atu rohe. I tino whakarihariha hoki ki ngā Pākehā rapu whenua te hanganga o tētahi ‘rōpū pupuri whenua i te hoko.” Me kī, mō te taha Pākehā, kāore rawa i taea te tūhono i ngā whāinga o te taha Kīngi ki te mana taketake o Ingarangi, me te piki haeretanga o ngā whakanohonga whenua e te tauhou. Ahakoa he maha ngā rangatira o te Kīngitanga i huri ki te pupuri i ō rātou toa i te whawhai i Taranaki i te tau 1860, he maha anō i tūhono atu, i tautoko rānei i ngā “rebels”. Nā reira ka puta te karanga kia haere tētahi whawhai tino nui ki a Waikato, me ō rātou hoa o Ngāti Maniapoto.

Te pakanga i Waikato

Kāore i tino roa te tāringa i te pakanga. Kāore i peka kē ngā whakaaro o Kāwana Kerei, ka mārō tonu tana mahi ki te whakawhānui i te mana o Kuini Wikitoria huri noa i Aotearoa, kia wāhia hoki ngā mahi whakakāhore i tōna mana a te iwi Māori, mō ake tonu atu. Ka whakaritea e ia ētahi o āna tikanga, ko tētahi ko te takatū ki te pakanga. Ka whakakāhoretia e ia ngā tono kia houhia te rongo e ngā rangatira ngāwari o te Kīngitanga, ā, ka whakamahia ana hōia kia keria he rori hōia mai i ngā maunga o Hūnua ki te awa o Waikato.

I “kitea” hoki he kōrero kōhuru kia tahuna te tāone o Tāmaki-makau-rau, engari ki te whakaaro o ngā tino tohunga ināianei kāore he tino kiko o te kōrero huna nei. Ahakoa rā, ka whakamahia e Kerei hei tautoko i āna whakapuaki e rua. I karanga te tuatahi o aua whakapuaki, o te 9 o Hūrae 1863, kia oati ngā tāngata Māori katoa i noho rā ki te raki o te awa o Mangatāwhiri (te taupā whaka-te-raki o te Kingitanga) i tō rātou piripono ki te Karauna. Ko te kōrero o te tuarua i puta i ētahi rangi torutoru i muri mai, tērā e whakatūria ētahi puni ope hōia i te tonga o te awa, ā, ko ngā Māori i ātete atu ka murua pea ō rātou whenua.

Kua whakawhiti kē ngā hōia a General Cameron i te whaitua o te awa i mua i te tukunga o tēnei pānuitanga tuarua, ā, ki ngā kaitautoko a te Kīngi, he whakarewa ope taua tēnei. I whai i muri tētahi whawhai mō te 15 marama. Ko te pakanga matua, ko te pakanga nui rawa hoki tēnei o ngā pakanga i Aotearoa.

Te kaupare i ngā ope hōia i Ōrākau

Ka uru mai ētahi Māori i ētahi rohe maha ki te tautoko i a Waikato me Ngāti Maniapoto. I te aroha mai hoki ētahi o ngā iwi kāore i tae-ā-tinana mai ki te whawhai, ka tuku rākau, ka tuku taonga mai hoki. Engari kāore i neke ake i te 1,500-2,000 ngā toa o te taha Māori i te wā kotahi. Otiia, i piki te tokomaha o ngā hōia a Kerei ki te 14,000 i ngā tau tuatahi o 1864.

I ētahi wā i kaokaotia ngā ope o Ingarangi e ngā taua o te taha Māori, i kōkiritia rānei e te taha Ingarihi te taha Māori. I mutu te pakanga i Ōrākau i te marama o Māehe-Āperira 1864. Ka puta i reira ngā kōrero rongonui a Rewi Maniapoto, i te whakahautanga a tētahi taha i te whawhai i a Rewi kia tuku ia: "Ka whawhai tonu mātou, Ake! Ake! Ake!".

Te mutunga o te pakanga i Waikato

Ahakoa kāore i oti tūturu te taha Māori te whakahinga, kua pāngū anō ētahi o ngā rangatira Māori i Ōrākau. Heoi anō, kua hangaia e te Kāwanatanga, kua whakapuakina hoki e ia āna tikanga rahi tonu mō te raupatu whenua. Kotahi anō te momo tikanga i tāpaetia e Kerei me ana Minita ki ngā kaihautū, he tikanga mārō tonu: me tuku ki raro i te Kuini, me whakatakoto katoa ngā rākau me ngā whenua, hāunga ia ngā rāhui whenua nā te Kāwanatanga i whakaroherohe mō rātou. Kāore kau tētahi wāhi o te iwi i pai ki ēnei whakahau, ā, ka kounu te iwi o Waikato i ngā raorao mōmona o Waikato me te Waipā. Ka neke whaka-te-tonga rātou ki te nehenehe-nui o Ngāti Maniapoto ki reira whakatū ai i ō rātou pā. Kāore i whāia e ngā hōia Ingarihi. Kua mutu te pakanga i Waikato ināianei, ā, ka nuku te pakanga ki Tauranga, ki tētahi atu rohe piri ki te Kīngi Māori.

Ngā muru raupatu

I raupatutia tētahi rohe tino nui whakaharahara, ki te raki o te rārangi i rere i Whāingaroa ki Tauranga, i raro i ngā whakaritenga o te New Zealand Settlements Act 1863 me ērā atu ture. I raro i te ture o te tau 1863 i whakaaetia te Kāwana kia raupatutia he whenua nō tētahi iwi, nō tētahi wāhanga rānei o tētahi iwi, i whakaarotia kua whakaeke whawhai ki te mana o te Kuini.

Ko te rahi o ngā muru raupatu o Waikato, ko te 1,202,172 eka, ā, i reira ētahi o ngā whenua tino mōmona o Aotearoa katoa. Tata ki te 314,364 eka i "whakahokia" e ngā Māori o Waikato i whakaarotia kāore i whakaeke whawhai, otirā ki ngā tāngata Māori e kīia ana e Tainui ināianei, ehara i ngā kaipupuri tika o aua whenua.

Ko te rahi o ngā whenua i raupatutia e 887,808 eka. Ko ngā whāinga matua e rua o ngā mahi raupatu, tuatahi he hora whenua mō ngā hōia whakanoho whenua, tuarua, hei utu i ngā nama o te pakanga. Kia tae ki ngā whenua hei raupatu, ko te mōmona o te whenua me te nui o te pai o te wāhi te kaupapa matua, i mahue te titiro ki te mahi a te tangata nōna te whenua, i roto i te pakanga. I puta ētahi iwi pēnei i a Ngāti Maniapoto i te raupatu, ahakoa i reira anō rātou i te pae o te riri. Engari i mate nui ētahi atu pēnei i ngā iwi i waenganui i Waikato, i ngaro katoa ai ō rātou whenua.

Ka ātete tonu

Hāunga te pakanga, ko ngā muru raupatu ia te take o ngā nawe katoa, koirā hoki te maioro nui i kore ai e houhia te rongo i waenga i ngā taha e rua, i ngā tau o muri mai. I mahi nui anō a Kerei me ngā Pirimia whai mai i muri kia huri mai te Kīngi me te hunga tautoko i a ia, kia hoki ki ētahi rāhui i ngā whenua raupatu. Kāore a Kīngi Tāwhiao, te Kīngi whai i muri i a Pōtatau i whakaae ki tētahi wāhanga noa, i ngā huihuinga katoa i kī ia, me hoki whenua mai, arā, ngā whenua raupatu katoa. He tono tēnei e kore e taea te whakatutuki, inā hoki kua hoatu katoa ngā whenua ki ngā tauhou noho mai, e te Karauna. Ahakoa i hoki atu te Kīngi ki Pukekawa i raro o Waikato i te tau 1881, ka noho tonu ngā mamaetanga o te raupatu.

I tērā tau, ka tuku a Tāwhiao me te 500 ki te 600 o āna kaitautoko i ā rātou rākau, ahakoa kāore i whakaae kia oati i tō rātou piripono ki te Kuini. I muri i tērā i mahi nui te Kīngi Māori me te hunga tautoko i a ia kia whakahokia ō rātou whenua i runga i te tikanga o te rangimārie. Ka mauria e Tāwhiao tētahi pitihana ki te Kuini i te tau 1884, engari ka whakahokia mai ki te Kāwanatanga o Aotearoa, ka whakakāhoretia tāna inoi.

Ka huri te Kīngitanga ki te whakatū i tāna ake Pāremata, i te Kauhanganui. Ahakoa kāore i tautokona nuitia te Kīngitanga pērā i te tekau tau mai i 1860, tae atu ki te mutunga o te rautau tekau mā iwa he mana nui anō tōna, he huarahi tonu mō te Māori hei whai i ō rātou tūmanako me ō rātou nawe.

Ko tētahi atu hua o te raupatu ko te whakakāhoretanga a ngā Māori o Waikato kia uru ki ngā ope hōia o Aotearoa i te Pakanga Tuatahi o te Ao. Nō muri ka utaina te māperetanga ki runga i Waikato anake, o ngā rohe Māori katoa. Nā te wahine rongonui nā Te Puea i whakahaere ngā mahi whakahē i te māperetanga o Waikato, ā, nāna hoki i hāpai ngā mahi a te Kīngitanga i taua wā.

Te Sim Commission, 1926

I muri i te Pakanga Tuatahi o te Ao, ka tīmata te Kāwanatanga ki te aro mai ki ngā whakapae a Waikato. Nō te tau 1926 ka whakatūria he Komihana Roera “hei uiui ki ngā raupatutanga o ngā Whenua Māori me ērā atu Whakapae a te iwi Māori o Waikato." Ko te Tiamana o te Komihana ko W.A. Sim. Ko tāna mahi he tirotiro noa iho mehemea i tika “te rahi o te whenua i raupatutia, i tika hoki ngā whakawā,” mehemea āe, kia hia ngā moni kapiheihana ka utua. Kāore i āhei kia tirohia te tika me te āhei o te whakaeketanga o Waikato e ngā ope hōia i raro i te Tiriti o Waitangi. I muri i tāna rongonga i ngā kōrero a ngā taha e rua, ka whakaae te Komihana he nui rawa ngā whenua i raupatutia. Ka whakaaetia e rātou tētahi utu £3,000 ia tau, ka utua ki tētahi Poari Kaitiaki.

Kāore tonu te iwi o Waikato i rata, ā, i haere anō ētahi atu whakawhitiwhiti kōrero me ētahi atu hui i roto i ngā tau. Ko te kī a Waikato, “nā te mea i riro whenua atu, me hoki whenua mai". I roto i te Pakanga Tuarua o te ao ka tautoko ngā iwi o Waikato i te pakanga, ā, ka puta te kōrero a te Rōpū Reipa ka whakatauria e ia ngā nawe.

Ka whakaaetia e Waikato tētahi utu £5,000 ia tau, ka utua ki tētahi Poari Kaitiaki. Ka tākina tēnei whakatau i te Waikato-Maniapoto Māori Claims Settlement Act 1946. I te kōrerotanga i te whakamanatanga o te Ture ka kī te Pirimia a Peter Fraser, kāore āna māharahara mō te pono o ngā kōrero i kī rā "i tino whai take ngā nawe o te iwi Māori". I pērā anō hoki ngā kōrero a te Āpitihana. He mārama tonu ko te whakaaro o te Kāwanatanga, koirā te whakaeanga whakamutunga o ngā take nei mō ake tonu atu.

Te titiro whakamuri ki te take nei: ngā tekau tau mai i 1980

Engari nō te taenga ki te ngahurutanga tau 1980-1990 nā te ekenga o te wāriu kua tino heke haere te wāriu o te utu ā-tau, ahakoa kua whakapikia ki te $15,000 i te tau. Kua wherawherahia anō ngā āhuatanga o ngā pakanga whenua i Waikato me te muru raupatu. I puta te kī a Te Rōpū Whakamana i te Manukau Report o te tau 1985 “kāore i tukua te huarahi o te rongomau ki te iwi Māori, ka pēhia rātou kia whawhai mō ō rātou whenua te take…ko ngā tohunga katoa e mea ana kāore te iwi o Tainui, i roto i a Waikato i whakaeke whawhai, engari i kōkiritia e ngā ope hōia Ingarihi, nā, i hē noa tērā i raro i te Upoko II o te Tiriti o Waitangi.”

I roto i te pūrongo o 1989 R.T. Mahuta and Tainui Māori Trust Board v Attorney-General (mō te mana o ngā rawa waro) i kitea kāore i āta whakamāramatia e te Sim Commission te pānga tino taumaha o te muru raupatu ki runga i te iwi o Waikato, ā, he utu namunamu noa iho ngā utu ā-tau ina whakaritea ki ngā moni o nāianei. Nā te Perehitini o te Kōti Pīra nā Cooke i whakaputa tōna whakaaro "kua tae noa ki te wā kia whakatikaia anō ngā whakaeanga, arā, ngā kapiheihana mō ngā hara o mua, kia whai kiko ai, otirā kia whai tikanga ki te iwi.”

Kāore te whakatau o te tau 1946 i kīia he whakatau whakamutunga e te iwi o Waikato. Tētahi, kāore te Sim Commission i āta wherawhera i te tika o ngā pūtake o te muru raupatu, me ngā kōkiri tonu o ngā hōia ki roto o Waikato, i herea anō ki te titiro ki te taimaha o te muru raupatu.

I mea anō a Waikato, i te whakawhiwhinga o te tau 1946 kua maoa kē te taewa i te homaitanga, nō hea hoki e whakakāhoretia e tētahi iwi rawakore, noho pohara hoki i aua wā. I pēnei rātou me whakaae rātou ki te whakatau me ngā moni.

Kua whakaae hoki te Kāwanatanga me “hoki anō ki te āta titiro" ki te whakaeanga o te tau 1946, ā, i tīmata te kōrerorero mō tēnei kaupapa ki a Waikato i te tau 1989.

Tīti Whakatau, 1995

Ka tupu haere ēnei kōrerorerotanga hei whakawhitiwhitinga whakaaro tūturu i ngā tau tuatahi i muri i te tau 1990. Ka kōwhiri a Tainui me noho koia te iwi tuatahi ki te whakaoti i tāna whakatau Tiriti i raro i te kaupapa “kōrerorero hāngai” i tīmataria rā e te Kāwanatanga (ka tahangia atu ngā huarahi o te Rōpū Whakamana i Te Tiriti).

Nō te marama o Mei 1995 ka hainatia e te Karauna tāna Kupu Whakatau ki a Waikato-Tainui. Kei roto i te whakatau he moni, he whenua, ko te wāriu e $170 miriona tāra. I kī te Hōnore D. A. Graham ki te Whare Pāremata ko te kōkiritanga i te Waikato  “i tino hē, he take-kore noa… i hē rawa ngā muru raupatu, kāore a Waikato-Tainui i whakaeke whawhai, engari i te whakaora i ō rātou whānau me ō rātou kāinga… Nā te pakanga i Waikato me ngā muru raupatu i muri i whakapōraruraru te noho o te tangata... ka marara te iwi, ka tauria e te mamae, e te manawapā me te matekai”.

The Waikato Campaign 1863-64

Tirohia: Ngā hokonga i te rohe o Ngāi Tahu, e ai ki ngā tīti me ngā mapi. He nui tonu ēnei hokohoko i taupatupatu ngā taupā. I taupatupatu te hoko a Kemp ki ngā hoko o Kaikōura, o North Canterbury me Arahura, ā, ko te hoko o North Canterbury i taupatupatu ki tō Kaikoura. Te Puna: Te Pūrongo o Ngāi Tahu 1991, Puka 1, whārangi 6.