He mea waihanga i Aotearoa - Te Tiriti o Waitangi.
|

Kei tĒnei wĀhanga

He aha i whakatakotoria ai he kerēme i raro i te Tiriti o Waitangi?

Me pēhea e tatū ai tētahi kerēme aro whakamuri?

E hia te nui o te moni kua utua taka mai ki tēnei wā?

E hia katoa ngā kerēme?

English version of this page

NGĀ FAQ

Ngā kerēme i raro i te Tiriti

E hoki ki muri

He aha i whakatakotoria ai he kerēme i raro i te Tiriti o Waitangi?

I ngā tau mai i te 1840, i mahia e ētahi o ngā kāwanatanga tuatahi ētahi mahi i riro atu ai ngā whenua, ngā wai me ētahi atu rawa Māori i te iwi Māori. Kua whakaae ngā kāwanatanga o ngā tau tata nei kāore i tika te āhua o ētahi o aua mahi, e tika ana anō kia noho ko te manawa-kawa te kai a ngā Māori nā rātou aua taonga, tae atu ki ō rātou uri whakaheke. Mai i te wā i mahia ai aua mahi hē, kua whawhai ōna rōpū Māori kia arohia ake ā rātou take. I whai anō ētahi kāwanatanga o mua ki te rongoā i ngā nawe, engari ko ētahi nawe noa iho i tirohia, ā, e whakaaetia ana ināianei kāore i tino eke ngā mahi rongoā ki te taumata e tika ana. 

I te tau 1975 ka whakatūria te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi hei komihana uiui pūmau ko tāna, he whakarongo ki ngā kerēme a te iwi Māori ki te Karauna mō ngā takahanga o ngā mātāpono o te Tiriti, me te tāpae whakaaro ki te kāwanatanga mō te muru i te hara, me te utu e tika ana. I te tīmatanga, ka titiro kau te Rōpū Whakamana ki ngā nawe e puta ake ana i ngā mahi a te Karauna i muri i te tau 1975.

Ka whakawhānuitia te awe o te Rōpū Whakamana i te tau 1985, kia taea ai e ia te titiro ki ngā mahi a te Karauna ahu atu ki te tau 1840. Nā konei i noho ai te Rōpū Whakamana hei tino huarahi e āta tirohia ai ngā mamae o te iwi Māori i ngā mahi a ngā kāwanatanga i roto i ngā tau.


Me pēhea e tatū ai tētahi kerēme aro whakamuri?

Ka whakarongo te Rōpū Whakamana ki ngā take a ngā tāngata takitahi, heoi, ko te nuinga e tū ana hei māngai mō tētahi rōpū (mō te whānau, te hapū, te iwi rānei). Ka whakaputaina tana pūrongo e pā ana ki te take, me ngā taunakitanga i hora ki tōna aroaro i te wā o te uiuinga.

Tērā pea ka whakatakotoria e ia ētahi whakaaro mō te rongoā i ngā nawe, engari ka mutu i konā te wāhi ki a ia i roto i ngā whiriwhiringa. Kei te kāwanatanga te tikanga ina whakaae ia ki te whakatatū i te kerēme. Ina pērā, ka tū ko Te Tari Whakatau Take e Pā ana ki te Tiriti o Waitangi hei māngai mō te Karauna, māna e whiriwhiri tahi ki ngā kaitāpae kerēme.

Kia whakaae tahi te rōpū nāna te kerēme me te Karauna ki ngā āhuatanga katoa o te whakatatūnga, ka hainahia he Tīti, ā, ka whakaaetia e te Whare Pāremata he ture hei whakamana i te Tīti. Mā taua ture ka mukua te āhei o te Rōpū Whakamana ki te tirotiro anō i taua kerēme. Ko te mahi whakamutunga, ko te whakawhiti i te utu i whakaaetia ki ngā kaikerēme. ("Te Whakatau i ngā Take e Pā ana ki te Tiriti o Waitangi")

Mehemea e pā ana te kerēme ki tētahi kaupapa-here, mahi rānei a te kāwanatanga i nā tata nei, i te nuinga o te wā ka waiho mā te Minita, mā te Tari rānei nāna taua mahi e whakatatū te kerēme.


E hia te nui o te moni kua utua taka mai ki tēnei wā?

I te paunga o te tau 2003, 15 ngā kerēme aro whakamuri kua whakatatūngia, he paku iti ake i te $600 miriona te uara. Ko te nuinga o ēnei moni, hei utu mō ngā Mahi Ahumoana Tauhokohoko ($170 miriona), te raupatu o Waikato-Tainui ($170 miriona), me te take a Ngāi Tahu ($170 miriona).


E hia katoa ngā kerēme?

I te wā i tuhia ai tēnei kōrero (Poutū-te-rangi 2004), 1054 ngā kerēme kua tae atu ki te Rōpū Whakamana. Ko ētahi, he take aro whakamuri, ko ētahi he take nō ēnei rā tonu. Ko ētahi e pā ana ki tētahi pito whenua whāiti, ko ētahi he nawe whānui e pā ana ki tētahi kaupapa-here whānui a te kāwanatanga. Ahakoa ko wai te tangata, me he toto Māori ōna, kua āhei ia te whakatakoto kerēme ki te Whakarōpū Whakamana, nō reira he maha ngā kerēme e hāngai ana ki te huinga tāngata kotahi, ki te nawe kotahi rānei.

Ka whakakaongia e te Rōpū Whakamāna ngā kerēme ki ōna anō Uiuinga ā-Rohe, tē whakarongo putuputu ki ngā kaikerēme takitahi. Ka mutu, ka rangahaua ngātahitia ngā kerēme o tētahi rohe. Kia oti katoa ngā rangahautanga, ka tū te whakawānga, e rangona ai ngā taunakitanga a te hunga kerēme me te Karauna. Kātahi ka tuhi te Rōpū Whakamana i tana pūrongo mō ngā kerēme o taua rohe. E whai ana te Rōpū Whakamana kia oti katoa ngā pūrongo te tuhi mō ngā take aro whakamuri ā te tau 2010, me ngā take o ēnei rā ā te tau 2012.

Ahakoa ka tāpaea ētahi take ki te Rōpū Whakamana e ngā tāngata takitahi me ngā rōpū tokoiti, ka whiriwhiria tahitia ngā Whakatatūnga Tiriti ki ōna anō "kohinga tängata rahi". Nō reira ka kapi katoa ngā kerēme aro whakamuri a ngā whānau me ngā hapū o te kohinga tāngata rahi i te huinga whiriwhiringa kotahi. I te nuinga o te wā, ina whiriwhiria tētahi whakatatūnga, ka tatū ko ngā take aro whakamuri katoa kua ara ake, tērā rānei e ara ake i taua kohinga tāngata. Ina whakamanaia te ture whakatatū, kua kore te Rōpū Whakamana e āhei te whakarongo anō ki ētahi atu take aro whakamuri a taua kohinga tāngata.

E whakapae ana te Tari Whakatau Take e pā ana ki te Tiriti o Waitangi ka oti te tino nuinga o ngā kerēme te whakatau i roto i te 10 ki te 15 tau, otirā, kei te āhua tonu o te maha o ngā "kohinga tāngata rahi" ka tū mai ki te kōkiri i ā rātou take.



Kāore e arohia ngā tohutō i roto i ngā mahi kimi.

NGĀ HONO E HĀNGAI ANA

Tāngata Ingoa Nui

Te Puni Kokiri

Archives New Zealand