Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Ngā Kaihautū
o te Ao Māori
Ngā
Kāwana me ngā Kātipa
Ngā
Kaiwhakanoho me ngā Mihingare
English version of this page
|
NgĀ
TĀngata Ingoa Nui i roto i ngĀ HĪtori o te Tiriti
ĒTAHI O NGĀ TĀNGATA INGOA NUI I TE
TAU 1840 - NgĀ KĀwana me ngĀ KĀtipa
 |
 |
 |
 |
 |
James
Busby
(Te PŪhipi)

Te Pūhipi
Image: Private collection, courtesy of
Alexander Turnbull Library NON-ATL-P-0065
© Image copyright conditions |
I whānau a James Busby
(Te Pūhipi) (1802-1871) i Edinburgh. Ko ia te Rēreneti
o Ingarangi ki Aotearoa mai i 1833. Ko tana mahi he tiaki i ngā
kaiwhakanoho whenua me ngā kaihokohoko o Ingarangi, he kaupare
atu i ngā "mahi whakarihariha" a ētahi Pākehā
nanakia ki te Māori. Kāhore āna hōia, āna
pirihimana, kāore hoki ōna mana mauhere i te tangata hara,
nō reira kāore i taea e ia ana kawenga te whakatutuki
i runga i ngā tikanga o te āpiha whai mana. I te tau 1834,
nā ana mahi, ka whakamanaia tētahi haki mō Aotearoa,
i āhei ai ngā kaipuke i hangaia i Aotearoa te tere atu
ki Poihākena. I raro i taua haki e kore aua kaipuke e murua
e ngā mana o reira. I te tau 1835, i runga i te whai a Charles
de Thierry ki te whakapuaki i tētahi mana whenua motuhake ki
roto o Hokianga, ka whai a Te Pūhipi ki te whakawhere i ngā
rangatira kia haina ratou i te Whakaputanga o te Rangatiratanga
o Nu Tīreni, hei whakapūmau i tō rātou mana
ki runga o Aotearoa. Ahakoa i rangirua te tangata mō te pono
o tēnei “whakaminenga”, ka whakaae te Kāwanatanga
o Ingarangi ki taua Whakaputanga. E rima tau noa iho i muri mai,
ka āwhina a Te Pūhipi i a Te Hopihona ki te tuhituhi i
te Tiriti o Waitangi, i tukua ai te “kāwanatanga”
ki te Karauna o Ingarangi. I whakamāramatia te Tiriti, i tautohetia,
ā, i hainatia i te hui nui i te kāinga o Te Pūhipi
i Waitangi, ko tōna ingoa ināianei ko te "Whare o
te Tiriti". Ka kitea te ariā o ana mahi i te Upoko 2 ("Pānuitia
te Tiriti") o te Tiriti, i whakapūmautia ai ki ngā
rangatira Māori te "tino rangatiratanga" (i te reo
Māori), te “full, exclusive and undisturbed possession”
(i te reo Pākehā) o ō rātou whenua me ērā
atu rawa. He tangata a Te Pūhipi i ākona i Ūropi
ki te whakatupu wāina, ā, i haria mai e ia ētahi
tupu karepe, koinei te tīmatanga o te mahi whakatupu waina
o Ahitereiria. Koia te kaimahi wāina tuatahi rawa o Aotearoa.
Ahakoa kāore i tukua he mahi ki a ia e te kāwanatanga
o te koroni hou, i noho ia ki te mahi pāmu, ki te ētita
niupepa, ā, he mema hoki ia nō te Kaunihera Porowini o
Tāmaki-makau-rau.
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
KĀwana
TĀ
George Gipps
![Nicholas, William, 1807-1854. [Portrait of Sir George Gipps, late governor of New South Wales].](/images/keypeople/nla-an8178112.jpg)
Tā George Gipps
Image: National Library of Australia an8178112
© Image copyright conditions |
I whakarerekētia ngā
kupu whakamana i a George Gipps (1791-1847, Kāwana o New South
Wales 1837-1846) i waenganui i te tau 1839. I tōhua anō
ia i taua wā hei Kāpene-Tianara, hei Kāwana Matua
hoki mō te rohe o New South Wales. I roto i ngā taupā
hou, ko ngā whenua katoa o Aotearoa tērā ka taka
ki raro i te mana o Ingarangi. I whakaarotia he mahi rangitahi tēnei,
hei whakaruru mō te whakahaere o aua whenua, kia taea ai ngā
whakaritenga tūturu. Ka whakapūmautia aua whakaritenga
tūturu i te 18 o Noema 1840, e rua wiki noa iho i muri i te
rongonga kua tau te mana o Ingarangi ki runga o Aotearoa. Ka whakapuakina
e te Kāwanatanga o te Emepaea ētahi Reta Whakamana, hei
whakarite i Aotearoa hei koroni motuhake, i raro i tōna Kāwana,
i a Te Hopihana.
I a Te Hopihona ka wehe mai i Poihākena, ka whakawhānuitia
e Gipps te horanga o tōna mana ki ngā whenua i riro mai
i te pounga o te mana o Ingarangi ki Aotearoa, me tana whakapuaki
hoki kua rāhuitia ngā hoko whenua katoa mai i te iwi Māori,
arā, e kore ngā hoko tae mai ki taua rā e whakamanaia
e te Karauna. I puta ēnei whakapuaki āna i te 19 o ngā
rā o Hānuere 1840. Ka pāngia a Te Hopihona e te mate
i te marama o Māehe 1840, ā, ka whakatūria a Meiha
Thomas Bunbury me tētahi ope hōia, hei tautoko i te mana
o Hopihona. Te tikanga, ki te tino hē a Te Hopihona, ki te
mate rawa rānei, ka noho ko Bunbury hei Rūtene-Kāwanatanga
kairīwhi. He pai ngā tohutohu a Gipps i a Hopihona, i
roto i ngā mahi o tana tūranga. He toka tū moana
ēnei tohutohu mā Te Hopihona i te taenga mai o ngā
kaiwhakanoho whenua o te Kamupene o Niu Tīreni, i tō rātou
kore e whakaae ki taua mana kāwanatanga ki runga i a rātou.
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Lord Glenelg

Charles Grant, Baron Glenelg.
Image: ATL C-021-011
© Image copyright conditions
|
Ko Lord Glenelg (Baron Glenelg,
Charles Grant, 1778-1863) tētahi kaikauwhau i te rongopai o
te hāhi Mihingare, he rōpū tiaki i ngā whāinga
tika o te tangata, ā he ingoa nui i te ao tōrangapū
o Ingarangi i ngā tau 1820-1840. Ko Glenelg te Hēkeretari
o te Whenua o Ingarangi mō te Pakanga me ngā Koroni mai
i te takiwā o te tau 1835, tae noa mai ki Pēpuere 1839.
Kua kitea noatia atu e Glenelg, i te tau 1835, te kaha kore o Te
Pūhipi. He pērā anō ngā whakaaro o Kāwana
Bourke, o te tangata hoki whai muri i a ia, a Kāwana Gipps,
me ngā āpiha i te Tari o ngā Koroni. Kore rawa i
whakarerekētia, kia whakaatu rā anō a Glenelg ki
a Gipps i te marama o Tīhema 1838 tērā e whakamutua
te tū a Te Pūhipi, ka whakatūria kētia tētahi
kanohi Kāwanatanga, arā, ka whakakorea atu te tūranga
Rēreneti. I āhua tautoko ia i ngā mahi a te Pūtahi
o Niu Tīreni, arā, te New Zealand Association, ki te whakarite
tikanga whakanohonoho iwi ki Aotearoa, engari i tū kaha ia
ki te whakakāhore i ngā mahere hīkaka o te Kamupene
o Niu Tīreni ki te whakatū i tāna ake koroni.
Ka whakawāteatia e Glenelg te tūranga kanohi kāwanatanga
mā Te Hopihona, mā te kanohi i mōhiotia e ngāi
Māori, engari ka taruna tonu a Te Hopihona ki te 14 o Pēpuere
1839, i te mea, i te tatari kē ia ki tētahi whakakakenga
māna i te Roera Nawi.
I mua i tana wehenga atu i tana tūranga, ka whakamanaia e
Glenelg ngā tuhinga hukihuki o ngā tohutohu ki a Te Hopihona.
Ka tino whakarerekētia i muri, arā, ka noho hei whakawhitinga
kōrero noa mō ngā tikanga tango me te whakahaere
i te koroni hou, ā, ko te tukunga iho ka riro aua tohutohu
hei kōrero ā-ngutu mō te tiaki i ngā whāinga
tika o te tangata.
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
James Stephen

James Stephen.
Image: National Portrait Gallery, London
no. NPG1029
© Image copyright conditions
|
He rōia Ingarihi a Stephen
(1789-1859) i noho i Īnia ki te Uru mō tētahi wā,
he tangata i kite i ngā mahi whakataurekareka, ā, i muri,
i huri ia ki te whakahē i aua tikanga. I moe ia i te tuahine
o William Wilberforce (te mema pāremata nāna i ārahi
te kaupapa whakakāhore i te whakataurekareka tangata). He pou
hoki ia nō te rōpū kaikauwhau i te rongopai, i kaha
rawa tā rātou kawe i te kaupapa whakakāhore, me ētahi
tikanga whakapai ake i te noho o te tangata, ā, he here tata
hoki ō rātou ki te CMS. Nō tana houtanga atu ki te
Pāremata o Peretānia i te tau 1808, ka kake ia ki te tūranga
o te Hēkeretari o Raro Pūmau o ngā Koroni, ā,
koia tētahi o ngā kaiwaihanga i ngā kaupapa here
o Ingarangi mō ana koroni, tae noa ki tāna tukunga i tōna
tūranga i te tau 1847. Kia tae ki ngā tau whakamutunga
o ngā 1830, i pēnei tonu ia kua koroni kē a Niu Tīreni,
tā te mea he maha ngā tāngata o Ingarangi, tōna
2000 pea, i reira. Kua noho ture kore te koroni, kāore he ture
hei pupuru tikanga, nā reira kua tae noa mai te wā ki
te whakarite tikanga whai mana e tukua ai ki te Karauna o Ingarangi
te mana whakahaere i te whenua.
Nō ka tatū ngā whakaaro o Glenelg me tango a Te
Pūhipi, me whakatū kanohi kāwanatanga, me te tuku
i taua tūranga ki a Te Hopihona, ka tīmata a Stephen ki
te whakarite Tohutohu a te Kīngi mā Te Hopihona. I ngā
tuhinga tuatahi rawa i riro ko ngā tikanga tiaki i ngā
whāinga tika o te tangata a ngā rōpū kauwhau
i te rongopai hei kaupapa matua, engari kia tae ki waenganui o te
tau 1839, ko te nuinga o ngā tuhinga i anga kē ki te whakawhitinga
o te mana whenua i Ingarangi, me ngā tikanga e taea ai. Ahakoa,
kāore i tuhia e rātou tētahi tiriti tuatahi, kāore
hoki he whakaritenga mō tētahi ope hōia hei taituarā,
i tua atu i ērā hōia ka whakaaetia e Gipps te tuku.
Ko Stephen te kaitohutohu matua ki ngā Hēkeretari o te
Whenua o Ingarangi mō ngā Koroni i tēnei wā.
Kāore i mutu noa tana mahi i te whakapaoho kōrero mō
ā rātou kaupapa me ā rātou tohutohu, engari
i ahu mai i a ia ētahi o aua kaupapa. Rite tonu ki a Lord Glenelg
rāua ko Lord Normanby, he tino tangata ia nō te whakapono,
ko tana whakapono Karaitiana me ana tikanga whakapiki i te noho
o te iwi te pūtake o ana tikanga tiaki i ngā whāinga
tika o te tangata. Tētahi anō o ana hiahia kia tika ngā
whakahaere e pā ana ki te iwi Māori, kia tupu hei tāngata
o Ingarangi, kia kaua e whakangaromia rawatia, e taurekarekatia
rānei.
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Lord Normanby

George Augustus Constantine Phipps Normanby.
Image: ATL 1/1-001568
© Image copyright conditions |
Ko Lord Normanby (a Constantine
Henry Phipps, 1st Marquess, 1797-1863) te Hēkeretari o te Whenua
o Ingarangi mō ngā Koroni mai i Pepuere 1839, i te wā
e whakatatūria ana te tū o Ingarangi ki Aotearoa. Nāna
i whakaae te whakapiringa o Aotearoa ki Ingarangi, nāna hoki
i whakaae ki a Te Hopihona hei Rūtene-Kāwana tuatahi.
I te 14 o Akuhata 1839, ka whakaputaina e Lord Normanby te kaupapa
whakamutunga o ngā tini tohutohu ki a Hopihona, kei reira nei
ngā tikanga hei whai māna i tana mahi hou. Kei roto i
ēnei te rapu i te whakaaetanga o te Māori ki te tuku i
te mana whenua, ngā take i whakaarotia ai he mea tino nui tēnei
hainatanga tiriti ki te iwi Māori, me ngā tikanga hei
whai mō ngā hoko whenua ki ngā Pākehā kua
oti kē.
I ēnei tohutohu i whakaae a Normanby e ai ki te Kāwanatanga
o Ingarangi, kua oti kē a Aotearoa te whakaingoa hei "whenua
whai mana, hei whenua motuhake" (me te mōhio anō
he uaua tēnei āhua i te noho motuhake o tēnā
iwi, o tēnā iwi). E ai ki ngā tohutohu nei, kāore
rawa te Karauna i hiahia ki te kōhaki i te whenua hou. I raro
i ngā tohutohu, me mahi nui kē a Te Hopihona "kia
āta whakaae mārire te iwi Māori i runga anō
i ā rātou tikanga tuku iho" kia "tukua te mana
whenua o te katoa, o tētahi wāhi rānei o ngā
moutere e hiahia ai rātou ki te tuku, ki raro i te mana o te
Kuini o Ingarangi''.
Ko tēnei Lord Normanby te Mākihi o Normanby tuatahi,
ko te Mākihi tuatoru o Normanby te Kāwana o Aotearoa mai
i 1875 ki te tau 1879. |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
William
Hobson
(Te Hopihona)

Te Hopihona.
Image: ATL G-826-1
© Image copyright conditions |
He roa tonu ngā mahi
a William Hobson (Te Hopihona) (1792-1842) i te Roera Nawi, i haere
ai ia ki te Riri o Naporiono, ā, e rua rawa ana mauheretanga
e ngā kaiwhānako kaipuke i ngā moutere i te Karipiana.
I muri ka whakatūria a Te Hopihona hei Rūtene-Kāwana
tuatahi mō Aotearoa. Kua tonoa kētia ia e Kāwana
Bourke ki Aotearoa i te tau 1838, ā, i runga i te pai o Lord
Glenelg ki tāna pūrongo, nō te tūmautanga o
ōna whakaaro, i te marama o Tīhema 1838, kia tonoa tētahi
kanohi kāwanatanga ki Aotearoa, ka inoi a Glenelg ki a Te Hopihona
kia tū koia ki taua tūranga. Engari a Te Hopihona, ka
noho mō te rua marama ki te āta whiriwhiri whakaaro, i
mua i tana whakaae i te marama o Pēpuere 1839, i te mea ko
tōna tino tūmanako kia piki haere tonu ia i ngā taumata
whakahaere o te Nawi.
I tonoa mai ia e Lord Normanby me ana tohutohu hōhonu i te
tau 1839, ā, ka peka atu i te tuatahi ki a Kāwana Gipps
i Poihākena, inā hoki ko Hopihona tana rūtene, kia
rongo ai ia i te roanga atu o ngā tohutohu. Ka tae atu a Te
Hopihona ki Pēwhairangi i te 29 o Hānuere, engari ka tau
ki uta i te 30 Hānuere ki te pānui i ngā tikanga
o tōna whakatūranga, ā, ka whakaritea kia huihui
te iwi whānui i te whare o Te Pūhipi i te 5 o Pēpuere,
i te wā e takā ana te Tiriti. I te rā tonu i muri
mai, i te 6 o ngā rā o Pēpuere, ka whakatata mai
tēnā rangatira, tēnā rangatira ki te haina,
ā, ka mihia e Hopihona me tana whakahua i ngā kupu “He
iwi tahi tātou”. I te mutunga o te tau 1840 ka mutu te
noho o Aotearoa hei whenua tāpiri mō New South Wales,
ka karangatia he koroni motuhake, ā, ko Hopihona te Kāwana,
ko Tāmaki-makau-rau te tāone matua. Kāore i tino
nui ngā pūtea o ngā kaiwhakahaere, ā, he nui
ngā tauwhāinga ki ngā kaiwhakanoho whenua, i tō
rātou apu i te whenua, i tō rātou hiahia ki te tango
i te mana whakahaere mō rātou ake. I muri i te rua tau
noa iho hei Kāwana, ka mate ia i te roro ikura. E 49 noa iho
ōna tau. |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Meiha
Thomas Bunbury

Meiha Thomas Bunbury.
Image: ATL PAColl-6075-15
© Image copyright conditions |
He hōia tautōhito
a Bunbury (1791-1861), he tangata hoki i whawhai i te Riri o Naporiono,
ā, i ngā tau 1830 ko ia te tumuaki o te Moutere o Norfolk.
I te marama o Māehe 1840, i whakahautia ia e Kāwana Gipps
kia haere mai ki Aotearoa me āna hōia 100 o te ope e kiia
nei te 80th Regiment, hei taituarā mō Hopihona, ā,
i te mea i te hē te hauora o Te Hopihona, kia kake atu ia ki
tana tūranga Rūtene-Kāwana mehemea ka hē kē
atu. Ka tere tana kaipuke mā te tai rāwhiti ki Pōneke,
ā, ka whakawhiti atu ki Te Waipounamu ki te rapu hainatanga
mō te Tiriti. Heoi anō, nō te 4 o Hune 1840, i te
whanga o Sylvan Bay, ka pānuitia e ia te mana o Ingarangi i
runga i a Rakiura, i runga i te tikanga “kite tuatahi”.
I te 17 o Hune ki Karauripē, ka pānuitia e ia te mana
whenua ki runga i Te Waipounamu katoa, i runga i te tikanga “tuku
mana whenua”. Ka pōuri tonu ia mō tana korenga e
piki ki te tūranga Kāwana i muri i te matenga o Te Hopihona.
He tikanga tēnei, kia eke te tumuaki matua o ngā ope hōia
ki ēnei tūranga i ngā koroni. Heoi anō ka noho
tonu ia i Aotearoa hei kaiwhakawā, hei āpiha whai mana
mō ngā ope hōia. Ko ia te kāwana o raro mō
Fitzroy i te tau 1844, i mua i tōna hokinga ki tōna ope
ake, me ngā mahi hōia i Inia.
|
 |
 |
 |
 |
 |

© 2005 - 2006.
Kāinga | Pānuitia
te Tiriti | Wātaka | Orokohanga
| Rauemi | Whakataunga
Tiriti | Ngā Take | Mahere
Pae Reo Pākehā | Tāngata Ingoa Nui | Kupu
Ake | He Mapi | Rerenga | Ngā
FAQ | Whakāmarama
Me mātua whakaae te rangatira me te kaipupuri manatārua
i mua i te whakamahinga anō o ētahi whakaahua o te pae tukutuku nei.
Me mātua whakaae te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull,
Te Puna Mātauranga o Aotearoa, i mua i te whakamahinga anō o ā
rātou whakaahua. Kia kitea ai te roanga atu o ngā kōrero mō
ngā whakaahua a ATL, whakatakotoria te kiore ki runga ake i ngā whakaahua.
|
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
|