He mea waihanga i Aotearoa - Te Tiriti o Waitangi.
|

Kei tĒnei wĀhanga

Kupu Whakataki

Ngā Kaihautū o te Ao Māori

Ngā Kāwana me ngā Kātipa

Ngā Kaiwhakanoho me ngā Mihingare

English version of this page

NgĀ TĀngata Ingoa Nui i roto i ngĀ HĪtori o te Tiriti

ĒTAHI O NGĀ TĀNGATA INGOA NUI I TE TAU 1840 - NgĀ KĀwana me ngĀ KĀtipa

James Busby
(Te PŪhipi)

James Busby
Te Pūhipi

Image: Private collection, courtesy of Alexander Turnbull Library NON-ATL-P-0065
© Image copyright conditions

I whānau a James Busby (Te Pūhipi) (1802-1871) i Edinburgh. Ko ia te Rēreneti o Ingarangi ki Aotearoa mai i 1833. Ko tana mahi he tiaki i ngā kaiwhakanoho whenua me ngā kaihokohoko o Ingarangi, he kaupare atu i ngā "mahi whakarihariha" a ētahi Pākehā nanakia ki te Māori. Kāhore āna hōia, āna pirihimana, kāore hoki ōna mana mauhere i te tangata hara, nō reira kāore i taea e ia ana kawenga te whakatutuki i runga i ngā tikanga o te āpiha whai mana. I te tau 1834, nā ana mahi, ka whakamanaia tētahi haki mō Aotearoa, i āhei ai ngā kaipuke i hangaia i Aotearoa te tere atu ki Poihākena. I raro i taua haki e kore aua kaipuke e murua e ngā mana o reira. I te tau 1835, i runga i te whai a Charles de Thierry ki te whakapuaki i tētahi mana whenua motuhake ki roto o Hokianga, ka whai a Te Pūhipi ki te whakawhere i ngā rangatira kia haina ratou i te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni, hei whakapūmau i tō rātou mana ki runga o Aotearoa. Ahakoa i rangirua te tangata mō te pono o tēnei “whakaminenga”, ka whakaae te Kāwanatanga o Ingarangi ki taua Whakaputanga. E rima tau noa iho i muri mai, ka āwhina a Te Pūhipi i a Te Hopihona ki te tuhituhi i te Tiriti o Waitangi, i tukua ai te “kāwanatanga” ki te Karauna o Ingarangi. I whakamāramatia te Tiriti, i tautohetia, ā, i hainatia i te hui nui i te kāinga o Te Pūhipi i Waitangi, ko tōna ingoa ināianei ko te "Whare o te Tiriti". Ka kitea te ariā o ana mahi i te Upoko 2 ("Pānuitia te Tiriti") o te Tiriti, i whakapūmautia ai ki ngā rangatira Māori te "tino rangatiratanga" (i te reo Māori), te “full, exclusive and undisturbed possession” (i te reo Pākehā) o ō rātou whenua me ērā atu rawa. He tangata a Te Pūhipi i ākona i Ūropi ki te whakatupu wāina, ā, i haria mai e ia ētahi tupu karepe, koinei te tīmatanga o te mahi whakatupu waina o Ahitereiria. Koia te kaimahi wāina tuatahi rawa o Aotearoa. Ahakoa kāore i tukua he mahi ki a ia e te kāwanatanga o te koroni hou, i noho ia ki te mahi pāmu, ki te ētita niupepa, ā, he mema hoki ia nō te Kaunihera Porowini o Tāmaki-makau-rau.

KĀwana TĀ
George Gipps

Nicholas, William, 1807-1854. [Portrait of Sir George Gipps, late governor of New South Wales].
Tā George Gipps

Image: National Library of Australia an8178112
© Image copyright conditions

I whakarerekētia ngā kupu whakamana i a George Gipps (1791-1847, Kāwana o New South Wales 1837-1846) i waenganui i te tau 1839. I tōhua anō ia i taua wā hei Kāpene-Tianara, hei Kāwana Matua hoki mō te rohe o New South Wales. I roto i ngā taupā hou, ko ngā whenua katoa o Aotearoa tērā ka taka ki raro i te mana o Ingarangi. I whakaarotia he mahi rangitahi tēnei, hei whakaruru mō te whakahaere o aua whenua, kia taea ai ngā whakaritenga tūturu. Ka whakapūmautia aua whakaritenga tūturu i te 18 o Noema 1840, e rua wiki noa iho i muri i te rongonga kua tau te mana o Ingarangi ki runga o Aotearoa. Ka whakapuakina e te Kāwanatanga o te Emepaea ētahi Reta Whakamana, hei whakarite i Aotearoa hei koroni motuhake, i raro i tōna Kāwana, i a Te Hopihana.

I a Te Hopihona ka wehe mai i Poihākena, ka whakawhānuitia e Gipps te horanga o tōna mana ki ngā whenua i riro mai i te pounga o te mana o Ingarangi ki Aotearoa, me tana whakapuaki hoki kua rāhuitia ngā hoko whenua katoa mai i te iwi Māori, arā, e kore ngā hoko tae mai ki taua rā e whakamanaia e te Karauna. I puta ēnei whakapuaki āna i te 19 o ngā rā o Hānuere 1840. Ka pāngia a Te Hopihona e te mate i te marama o Māehe 1840, ā, ka whakatūria a Meiha Thomas Bunbury me tētahi ope hōia, hei tautoko i te mana o Hopihona. Te tikanga, ki te tino hē a Te Hopihona, ki te mate rawa rānei, ka noho ko Bunbury hei Rūtene-Kāwanatanga kairīwhi. He pai ngā tohutohu a Gipps i a Hopihona, i roto i ngā mahi o tana tūranga. He toka tū moana ēnei tohutohu mā Te Hopihona i te taenga mai o ngā kaiwhakanoho whenua o te Kamupene o Niu Tīreni, i tō rātou kore e whakaae ki taua mana kāwanatanga ki runga i a rātou.

Lord Glenelg

Thompson, Thomas Clement, ca1778-1857: The Right Honble. Charles Grant.  Engraved by C. Turner; painted by T C Thompson. London 1820 (Charles Grant, Lord Glenelg)
Charles Grant, Baron Glenelg.

Image: ATL C-021-011
© Image copyright conditions

Ko Lord Glenelg (Baron Glenelg, Charles Grant, 1778-1863) tētahi kaikauwhau i te rongopai o te hāhi Mihingare, he rōpū tiaki i ngā whāinga tika o te tangata, ā he ingoa nui i te ao tōrangapū o Ingarangi i ngā tau 1820-1840. Ko Glenelg te Hēkeretari o te Whenua o Ingarangi mō te Pakanga me ngā Koroni mai i te takiwā o te tau 1835, tae noa mai ki Pēpuere 1839.

Kua kitea noatia atu e Glenelg, i te tau 1835, te kaha kore o Te Pūhipi. He pērā anō ngā whakaaro o Kāwana Bourke, o te tangata hoki whai muri i a ia, a Kāwana Gipps, me ngā āpiha i te Tari o ngā Koroni. Kore rawa i whakarerekētia, kia whakaatu rā anō a Glenelg ki a Gipps i te marama o Tīhema 1838 tērā e whakamutua te tū a Te Pūhipi, ka whakatūria kētia tētahi kanohi Kāwanatanga, arā, ka whakakorea atu te tūranga Rēreneti. I āhua tautoko ia i ngā mahi a te Pūtahi o Niu Tīreni, arā, te New Zealand Association, ki te whakarite tikanga whakanohonoho iwi ki Aotearoa, engari i tū kaha ia ki te whakakāhore i ngā mahere hīkaka o te Kamupene o Niu Tīreni ki te whakatū i tāna ake koroni.

Ka whakawāteatia e Glenelg te tūranga kanohi kāwanatanga mā Te Hopihona, mā te kanohi i mōhiotia e ngāi Māori, engari ka taruna tonu a Te Hopihona ki te 14 o Pēpuere 1839, i te mea, i te tatari kē ia ki tētahi whakakakenga māna i te Roera Nawi.

I mua i tana wehenga atu i tana tūranga, ka whakamanaia e Glenelg ngā tuhinga hukihuki o ngā tohutohu ki a Te Hopihona. Ka tino whakarerekētia i muri, arā, ka noho hei whakawhitinga kōrero noa mō ngā tikanga tango me te whakahaere i te koroni hou, ā, ko te tukunga iho ka riro aua tohutohu hei kōrero ā-ngutu mō te tiaki i ngā whāinga tika o te tangata.

 

James Stephen

Carlo, Baron Marochetti: Marble bust of Sir James Stephen. 1858
James Stephen.

Image: National Portrait Gallery, London no. NPG1029
© Image copyright conditions

 

 

He rōia Ingarihi a Stephen (1789-1859) i noho i Īnia ki te Uru mō tētahi wā, he tangata i kite i ngā mahi whakataurekareka, ā, i muri, i huri ia ki te whakahē i aua tikanga. I moe ia i te tuahine o William Wilberforce (te mema pāremata nāna i ārahi te kaupapa whakakāhore i te whakataurekareka tangata). He pou hoki ia nō te rōpū kaikauwhau i te rongopai, i kaha rawa tā rātou kawe i te kaupapa whakakāhore, me ētahi tikanga whakapai ake i te noho o te tangata, ā, he here tata hoki ō rātou ki te CMS. Nō tana houtanga atu ki te Pāremata o Peretānia i te tau 1808, ka kake ia ki te tūranga o te Hēkeretari o Raro Pūmau o ngā Koroni, ā, koia tētahi o ngā kaiwaihanga i ngā kaupapa here o Ingarangi mō ana koroni, tae noa ki tāna tukunga i tōna tūranga i te tau 1847. Kia tae ki ngā tau whakamutunga o ngā 1830, i pēnei tonu ia kua koroni kē a Niu Tīreni, tā te mea he maha ngā tāngata o Ingarangi, tōna 2000 pea, i reira. Kua noho ture kore te koroni, kāore he ture hei pupuru tikanga, nā reira kua tae noa mai te wā ki te whakarite tikanga whai mana e tukua ai ki te Karauna o Ingarangi te mana whakahaere i te whenua.

Nō ka tatū ngā whakaaro o Glenelg me tango a Te Pūhipi, me whakatū kanohi kāwanatanga, me te tuku i taua tūranga ki a Te Hopihona, ka tīmata a Stephen ki te whakarite Tohutohu a te Kīngi mā Te Hopihona. I ngā tuhinga tuatahi rawa i riro ko ngā tikanga tiaki i ngā whāinga tika o te tangata a ngā rōpū kauwhau i te rongopai hei kaupapa matua, engari kia tae ki waenganui o te tau 1839, ko te nuinga o ngā tuhinga i anga kē ki te whakawhitinga o te mana whenua i Ingarangi, me ngā tikanga e taea ai. Ahakoa, kāore i tuhia e rātou tētahi tiriti tuatahi, kāore hoki he whakaritenga mō tētahi ope hōia hei taituarā, i tua atu i ērā hōia ka whakaaetia e Gipps te tuku.

Ko Stephen te kaitohutohu matua ki ngā Hēkeretari o te Whenua o Ingarangi mō ngā Koroni i tēnei wā. Kāore i mutu noa tana mahi i te whakapaoho kōrero mō ā rātou kaupapa me ā rātou tohutohu, engari i ahu mai i a ia ētahi o aua kaupapa. Rite tonu ki a Lord Glenelg rāua ko Lord Normanby, he tino tangata ia nō te whakapono, ko tana whakapono Karaitiana me ana tikanga whakapiki i te noho o te iwi te pūtake o ana tikanga tiaki i ngā whāinga tika o te tangata. Tētahi anō o ana hiahia kia tika ngā whakahaere e pā ana ki te iwi Māori, kia tupu hei tāngata o Ingarangi, kia kaua e whakangaromia rawatia, e taurekarekatia rānei.

Lord Normanby

George Augustus Constantine Phipps Normanby
George Augustus Constantine Phipps Normanby.

Image: ATL 1/1-001568
© Image copyright conditions

Ko Lord Normanby (a Constantine Henry Phipps, 1st Marquess, 1797-1863) te Hēkeretari o te Whenua o Ingarangi mō ngā Koroni mai i Pepuere 1839, i te wā e whakatatūria ana te tū o Ingarangi ki Aotearoa. Nāna i whakaae te whakapiringa o Aotearoa ki Ingarangi, nāna hoki i whakaae ki a Te Hopihona hei Rūtene-Kāwana tuatahi. I te 14 o Akuhata 1839, ka whakaputaina e Lord Normanby te kaupapa whakamutunga o ngā tini tohutohu ki a Hopihona, kei reira nei ngā tikanga hei whai māna i tana mahi hou. Kei roto i ēnei te rapu i te whakaaetanga o te Māori ki te tuku i te mana whenua, ngā take i whakaarotia ai he mea tino nui tēnei hainatanga tiriti ki te iwi Māori, me ngā tikanga hei whai mō ngā hoko whenua ki ngā Pākehā kua oti kē.

I ēnei tohutohu i whakaae a Normanby e ai ki te Kāwanatanga o Ingarangi, kua oti kē a Aotearoa te whakaingoa hei "whenua whai mana, hei whenua motuhake" (me te mōhio anō he uaua tēnei āhua i te noho motuhake o tēnā iwi, o tēnā iwi). E ai ki ngā tohutohu nei, kāore rawa te Karauna i hiahia ki te kōhaki i te whenua hou. I raro i ngā tohutohu, me mahi nui kē a Te Hopihona "kia āta whakaae mārire te iwi Māori i runga anō i ā rātou tikanga tuku iho" kia "tukua te mana whenua o te katoa, o tētahi wāhi rānei o ngā moutere e hiahia ai rātou ki te tuku, ki raro i te mana o te Kuini o Ingarangi''.

Ko tēnei Lord Normanby te Mākihi o Normanby tuatahi, ko te Mākihi tuatoru o Normanby te Kāwana o Aotearoa mai i 1875 ki te tau 1879.

William Hobson
(Te Hopihona)

William Hobson
Te Hopihona.

Image: ATL G-826-1
© Image copyright conditions

He roa tonu ngā mahi a William Hobson (Te Hopihona) (1792-1842) i te Roera Nawi, i haere ai ia ki te Riri o Naporiono, ā, e rua rawa ana mauheretanga e ngā kaiwhānako kaipuke i ngā moutere i te Karipiana. I muri ka whakatūria a Te Hopihona hei Rūtene-Kāwana tuatahi mō Aotearoa. Kua tonoa kētia ia e Kāwana Bourke ki Aotearoa i te tau 1838, ā, i runga i te pai o Lord Glenelg ki tāna pūrongo, nō te tūmautanga o ōna whakaaro, i te marama o Tīhema 1838, kia tonoa tētahi kanohi kāwanatanga ki Aotearoa, ka inoi a Glenelg ki a Te Hopihona kia tū koia ki taua tūranga. Engari a Te Hopihona, ka noho mō te rua marama ki te āta whiriwhiri whakaaro, i mua i tana whakaae i te marama o Pēpuere 1839, i te mea ko tōna tino tūmanako kia piki haere tonu ia i ngā taumata whakahaere o te Nawi.

I tonoa mai ia e Lord Normanby me ana tohutohu hōhonu i te tau 1839, ā, ka peka atu i te tuatahi ki a Kāwana Gipps i Poihākena, inā hoki ko Hopihona tana rūtene, kia rongo ai ia i te roanga atu o ngā tohutohu. Ka tae atu a Te Hopihona ki Pēwhairangi i te 29 o Hānuere, engari ka tau ki uta i te 30 Hānuere ki te pānui i ngā tikanga o tōna whakatūranga, ā, ka whakaritea kia huihui te iwi whānui i te whare o Te Pūhipi i te 5 o Pēpuere, i te wā e takā ana te Tiriti. I te rā tonu i muri mai, i te 6 o ngā rā o Pēpuere, ka whakatata mai tēnā rangatira, tēnā rangatira ki te haina, ā, ka mihia e Hopihona me tana whakahua i ngā kupu “He iwi tahi tātou”. I te mutunga o te tau 1840 ka mutu te noho o Aotearoa hei whenua tāpiri mō New South Wales, ka karangatia he koroni motuhake, ā, ko Hopihona te Kāwana, ko Tāmaki-makau-rau te tāone matua. Kāore i tino nui ngā pūtea o ngā kaiwhakahaere, ā, he nui ngā tauwhāinga ki ngā kaiwhakanoho whenua, i tō rātou apu i te whenua, i tō rātou hiahia ki te tango i te mana whakahaere mō rātou ake. I muri i te rua tau noa iho hei Kāwana, ka mate ia i te roro ikura. E 49 noa iho ōna tau.

Meiha Thomas Bunbury

Thomas Bunbury
Meiha Thomas Bunbury.

Image: ATL PAColl-6075-15
© Image copyright conditions

He hōia tautōhito a Bunbury (1791-1861), he tangata hoki i whawhai i te Riri o Naporiono, ā, i ngā tau 1830 ko ia te tumuaki o te Moutere o Norfolk. I te marama o Māehe 1840, i whakahautia ia e Kāwana Gipps kia haere mai ki Aotearoa me āna hōia 100 o te ope e kiia nei te 80th Regiment, hei taituarā mō Hopihona, ā, i te mea i te hē te hauora o Te Hopihona, kia kake atu ia ki tana tūranga Rūtene-Kāwana mehemea ka hē kē atu. Ka tere tana kaipuke mā te tai rāwhiti ki Pōneke, ā, ka whakawhiti atu ki Te Waipounamu ki te rapu hainatanga mō te Tiriti. Heoi anō, nō te 4 o Hune 1840, i te whanga o Sylvan Bay, ka pānuitia e ia te mana o Ingarangi i runga i a Rakiura, i runga i te tikanga “kite tuatahi”. I te 17 o Hune ki Karauripē, ka pānuitia e ia te mana whenua ki runga i Te Waipounamu katoa, i runga i te tikanga “tuku mana whenua”. Ka pōuri tonu ia mō tana korenga e piki ki te tūranga Kāwana i muri i te matenga o Te Hopihona. He tikanga tēnei, kia eke te tumuaki matua o ngā ope hōia ki ēnei tūranga i ngā koroni. Heoi anō ka noho tonu ia i Aotearoa hei kaiwhakawā, hei āpiha whai mana mō ngā ope hōia. Ko ia te kāwana o raro mō Fitzroy i te tau 1844, i mua i tōna hokinga ki tōna ope ake, me ngā mahi hōia i Inia.

Ki Runga

Tō muri mai.

© 2005 - 2006.

Kāinga | Pānuitia te Tiriti | Wātaka | Orokohanga | Rauemi | Whakataunga TiritiNgā Take | Mahere
Pae Reo Pākehā | Tāngata Ingoa Nui | Kupu Ake | He Mapi | Rerenga | Ngā FAQ | Whakāmarama

Me mātua whakaae te rangatira me te kaipupuri manatārua i mua i te whakamahinga anō o ētahi whakaahua o te pae tukutuku nei.

Me mātua whakaae te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull, Te Puna Mātauranga o Aotearoa, i mua i te whakamahinga anō o ā rātou whakaahua. Kia kitea ai te roanga atu o ngā kōrero mō ngā whakaahua a ATL, whakatakotoria te kiore ki runga ake i ngā whakaahua.Access key information.


Kāore e arohia ngā tohutō i roto i ngā mahi kimi.

NGĀ HONO E HĀNGAI ANA

Tāngata Ingoa Nui

Te Puni Kokiri

Archives New Zealand