KEI TĒNEI WĀHANGA







 English version of this page
|
NgĀ kupu ake a Ētahi tĀngata mŌ
te tiriti 1835 - 1859
Kei tēnei wāhanga ētahi o ngā kupu ake a ētahi tāngata ingoa nui e pā ana ki te Tiriti, mai i te wā o mua i te hainatanga o te Tiriti tae mai ki te tau 1990. |
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
Rārangi Ingoa Tātai Reta
Ballance, John
1888
Barclay, Rui
1960
Barnard, William
1932
Bell, Francis (Sir)
1922
Bertrand, G. (Major)
1940
Bledisloe (Lord)
(1) 1934, (2) 1934,
(3) 1934
Bracken, Thomas
1882
Bunbury, Thomas (Major)
1840
Cameron, (General)
1864
Carr, Clyde (Reverend)
1932
Carroll, James
1891, 1894,
1908
Carroll, Turi (Sir)
1963
Chapman (Justice)
1847
Chief of Ngā Puhi
1848
Churchill, Winston (Sir)
1906
Clarke, George
1861
Coates, Dandeson
1838
Coates, Joseph Gordon
1925, 1932,
1934
Cobham (Lord)
1960
Colenso, William
1844
Cooke, Alfred
1913
Cooper, Whina (Dame)
1953, (1) 1975,
(2) 1975
Dewes, Koro
1968
Fenton, F. D. (Chief Judge)
1857, 1870
Field, William H.
1932
Fitchett, (Dr)
1909
FitzRoy, Robert (Governor)
1844, 1845,
1846
Forbes, George
(1) 1932, (2) 1932,
(1) 1934, (2) 1934
Fraser, Peter
1923, 1940
Galway (Viscount)
1940
Gipps, (Governor)
(1) 1840, (2) 1840
Graham, Douglas
1984/1985
Gregory, Bruce (Dr)
1984/1985
Hadfield, Octavius (Archdeacon)
1840, 1860,
1861
Harawira, Titewhai
1975
Heke, Hone
1844, 1845
Herangi, Te Puea
1940
Highet, David
1974, 1976
Hobson, William (Captain)
(1) 1840, (2) 1840
Hunn, Jack
1960
Jack, Roy (Sir)
1974
Jessep, J.
1934
Kawepo, Renata
1861, 1877
King, Michael
Te Puea Herangi
1939
Kirk, Norman Eric
1973, 1974
Kohere, Reweti (Reverend)
1905
Langstone, Frank
1940, 1944
Latimer, Graham (Sir)
1990
Lawry, Walter (Reverend)
(1) 1845, (2) 1845
Lowry, L. G.
1944
Hamuera Mangakahia, Moehau
1892
Mangakahia, Hamiora
1908
Maori Rights Conservation Association
1907
Martin, Samuel McDonald
1841, (1) 1845,
(2) 1845
Mason, Henry Rex
1939
Maunsell, Robert (Reverend)
1845, 1846,
1847
Mawhete, Rangiputangatahi
1944
May, Henry
1973
McLean, Mr
1984
Moki, P. (Reverend)
1940
Muldoon, Robert
1973, 1974
Nash, Walter
1932, (1) 1960,
(2) 1960
Native Affairs Committee
Report
1945
Nene, Tamati Waka
1840, 1860
New Zealand Herald
Editorials
1934, (1) 1940,
(2) 1940
Ngapua, Hone Heke
1894
Ngata, Apirana (Sir)
1907, 1919,
1922, 1930,
(1) 1932, (2) 1932,
(3) 1932, 1934,
1938, 1939,
(1) 1940, (2) 1940
Ngata, Henare
1972
Ngatata, Wiremu Tako
1873
Ngati Raukawa
petition
1860
Normanby, (Lord)
1839
Paerimu, Eruena
1879
Paikea, Paraire Karaka
1939, 1940
Palmer, Geoffrey
1984, 1990
Pana-kareao, Nopera
1840, 1841
Parata, C.
1908
Parr, James (Sir)
1932
Parry, William
1938
Plunket, William (Sir)
1908
Potae, Wi
1934
Prendergast, James
1877
Pugsley, Christopher
Maori Battalion
1918
Puriri, Nau Paraone Kawiti
1963
Queen Elizabeth II
1963, 1990
Rankin, Hone Heke
1953
Rata, Matiu
1960, 1971,
1973,1974,
1975, 1976
Ratana, Tahupotiki Wiremu - petition
1932
Ratana, Haami Tokouru (Toko) - 1939
Ratana (Mrs)
1960
Rewa, Ngai Tawake
1840
Riddiford, Daniel
(1) 1971, (2) 1971
Rowling, Bill
1975
Royal Commission on Social Policy
1988
Ruru, David
1975
Salmond, John (Sir)
1918
Savage, Michael Joseph
1934
Seddon, Richard (Premier)
1894, 1902
Simpson, Peter (Dr)
1990
Sinclair, Keith (Sir)
1990
Somes, Joseph
1843
Stanley (Lord)
1845
Stirling, Eruera
1985
Stout, Robert
1914
Sutch, William
1966
Symonds, W.C. (Captain)
1840
Taipari, Wirope Hoterini
1869
Taipua Te Puna-I-rangiriri, Hoani
1891
Taonui, Aperahama
1863
Tawhiao, (King)
1884, 1885
Taylor, Richard (Reverend)
1845
Te Arawa
petition
1891
Te Awha, Parore and Ngā Puhi
petition
1882, 1883
Te Tomo, Te Taite
1932
Tennet, Elizabeth
1990
Tirikatene, Eruera
(1) 1932, (2) 1932,
(3) 1932, 1933,
1938, 1939,
1960
Tirikatene-Sullivan, Whetu
(1) 1974, (2) 1974,
1985
Tomoana, Henare
1893
Topeora, Rangi Kuini Wikitoria
1861
Tuhaere, Paora
1860
Tuwhare, Hone
1975
Te Heuheu Tukino, Tureiti
1898
Upton, Simon
1984, 1990
Vercoe, Whakahuihui (Bishop)
1990
von Haast, H. F.
1934
Ward, Joseph (Sir)
1908
Warren, John (Reverend)
1863
Wetere, Koro
1984
Williams, Henry
1845
Young, Venn
1975
|
 |
 |
| |
14 Mei 1838 |
|
Dandeson Coates
Rei Hekeritari o te RŌpŪ HĀhi MIHINGARE
"Ka tohea e au mai i tēnei pepa whai mana (1835
Whakaputanga o te Rangatiratanga) e āta whakaaetia ana a Niu Tireni
e tēnei Whenua, he whenua motuhake me tōna tino rangatiratanga.
Nō reira ko ngā Ture o te Kāwanatanga me te Whare Ture
o (Peretānia Nui Tonu), e takahi ana i taua rangatiratanga, ehara
i te kaupapa hei whakaūtanga mā te Kāwanatanga o Piritone."
Minutes of Evidence before Select Committee on the Islands of New Zealand, House of Lords, 1838, pp.243-6. Published in W. David McIntyre and W.J. Gardner (eds), Speeches and Documents in New Zealand History, Oxford, 1971, p. 7. |
| |
| |
14 Akuhata 1839 |
|
Rore Normand
Te Hekeretari o INGARANGI MŌ NGĀ Koroni
"Kua kōrero kē au, ko te [Kāwanatanga
o Ingarangi] e whakaae ana he whenua motuhake, he whenua tū rangatira
a Niu Tireni, otirā e whakaae ana kia whai wāhi ai ōna
iwi tini e noho marara ana. Engari ko te whakaaetanga ki ō rātou
tika, e whakamau atu ana ki te pono o te Karauna o Ingarangi. Ko te Kuini,
kāore e tango mōna me āna pononga, ngā moutere o Niu
Tireni, te whakahaere tikanga rānei ki runga i a rātou hei tominiana
mō Peretania Nui Tonu, kia mātua whakaae rawa te tangata whenua
i runga i te ngākau mārama, i runga i te mōhio."
British Government instructions to Captain
William Hobson, 14 August 1839. Colonial Office file 209/4, Archives New
Zealand, Wellington. Published in Robert McNab (ed) Historical Records
of New Zealand Wellington, 1908, vol. 1, p. 731. |
| |
| |
5 Pēpuere 1840 |
|
RŪtene-KĀwana
Hobson (Te Hopihona)
ki ngĀ Rangatira i Waitangi
"Ko Wikitōria Kuini o Peretania Nui Tonu rāua
ko Airana, e hiahia ana kia atawhaitia ngā rangatira me ngā
tāngata o Niu Tireni me te oranga hoki o āna pononga e noho
tahi ana me koutou. Nāna ahau i tono ki tēnei wāhi hei
Kāwana, engari kāore he take o ngā ture o Ingarangi, kāore
hoki ōna mana i waho o ōna tominiana ki te kore koutou e whakaae
[ki te Tiriti] kia whakaritea hei atawhai i a koutou.
Kua tohungia ahau e Tōna Tapairu Whakahirahira kia whakamārama
i ēnei take kia mārama ai koutou.
E hia hoki ō koutou tononga ki te Kīngi o Ingarangi mō
tōna korowai hei tāwharau i a koutou. Kua tukuna atu e Tōna
Tapairu Whakahirahira taua tāwharau i roto i te Tiriti nei."
Quoted in William Colenso, The Authentic and
Genuine History of the Signing of the Treaty of Waitangi, New Zealand,
Wellington, 1890, pp. 16-7. |
| |
| |
5 Pēpuere 1840 |
|
Tamati Waka Nene, NgĀ Puhi
Ki te RŪtene-KĀwana Hopihona, i Waitangi
"E te Kāwana! E noho. Kaua koe e haere, noho
mai mō mātou hei matua hei kaiwhakawā hei kaihohou i te
rongo. E noho ki konei i raro i tō mātou maru, kaua e whakarongo
ki ngā kōrero a Ngā Puhi. Noho mai e tō mātou
hoa, e tō mātou matua, e tō mātou Kāwana."
Quoted in William Colenso, The Authentic and Genuine History of the Signing
of the Treaty of Waitangi, New Zealand, Wellington, 1890, p. 27. |
| |
| |
5 Pēpuere 1840 |
|
Rewa, Ngai Tawake, NgĀ Puhi
Ki te RŪtene-KĀwana Hopihona, i Waitangi
"He aha te hiahia a te tangata whenua ki te Kāwana?
Ehara mātou i te kiritea, i te tauiwi, ko mātou ngā Kāwana,
ngā rangatira o ngā whenua o ō mātou mātua tīpuna.
Kore rawa au e whakaae, kore, kore, haere e hoki."
Quoted
in William Colenso, The Authentic and Genuine History of the Signing of
the Treaty of Waitangi, New Zealand, Wellington, 1890, p. 19. |
| |
 |
| |
| |
6 Pēpuere 1840 |
|
RŪtene-KĀwana
Hopihona
ki a William Colenso, KaiTĀ, Te RŌpŪ HĀhi
MIHINGARE
I te hainatanga i Waitangi
"Ki te kore ngā rangatira e mārama ki ngā take o te
Tiriti nei, ehara nōku te hē. Ko tāku e tūmanako ana
kia āta mārama rātou ki te Tiriti. Kua mahia e au ngā
mahi katoa kia mārama ai rātou, hoi, kāore i te aro i ahau
me pēhea te whakatutuki, kua rongo rātou i te Tiriti i pānuihia
e Te Wiremu."
Quoted in William Colenso, The Authentic and Genuine History
of the Signing of the Treaty of Waitangi, New Zealand, Wellington, 1890,
p. 33. |
| |
| |
Āperira 1840 |
|
NŌPERA PANAKAREAO
RANGATIRA O TE RĀRAWA
"Koia tēnei taku kōrero. Ko taku hiahia kia kotahi anō ō tātou whakaaro. ... Ko au kei tō koutou upoko. Ko taku hiahia kia whai Kāwana anō koutou katoa. Ka ora tātou i tēnei āhua. Me whakaae te katoa pēnei me au nei. Kua noho mai he matua ināianei hei tirohanga ake mā tātou... Kia kaua tātou e takakino i te Pākehā. 'Mā wai hei whakahē i te Kāwana, ko te ata o te whenua ka riro i a Kuini Wikitōria; ko te whenua ake, ka toitū.' "
[Cited by Willoughby Shortland to Lieutenant-Governor Hobson, 6 May 1840. British Parliamentary Papers, Colonies New Zealand (IUP edition), Volume 3, pp.180-181. Nopera was speaking at the hui called to discuss signing the Treaty of Waitangi at Kaitaia in April 1840. Note that Pana-kareao reversed this metaphor the following year.] |
| |
| |
12 Mei 1840 |
|
KĀpene
W.C. Symonds
Pirihimana KaiwhakawĀ, i tohutohungia hei whakakao waitohu ki runga
i tĒtahi kape o te Tiriti
"E whitu ngā rangatira e tautoko ana i te Tiriti.
Ko Te Wera-wera [Te Wherowhero] rātou ko te tokowhitu i whakaepaepa.
Ki a au nā te awe o te Pīhopa Katorika me te ihu-tū hoki
o ngā rangatira, me te noho ko taku kotahi, kāore e taea e
au te tohu i te awe o te pakihiwi kaha ki runga i ngā hinengaro o
ngā mohoao.”
W.C. Symonds in a letter to the Colonial Secretary,
12 May 1840. Great Britain Parliamentary Papers 1841 (311) XVII pp. 101-2. |
| |
| |
Hūrae 1840 |
|
KĀwana
Gipps
KI Te RŌpŪ Hanga Ture o New South Wales
“I whakaritea te whakaputanga o te rangatiratanga
i ngā iwi ruarua noa nei o te Pēwhairangi, kāore hoki i
tae ki ngā mea e noho ana i Hauraki, ki te tonga. Kua kōrerohia
e Te Pūhipi ki a koutou nāna tonu tēnei kaupapa i hanga
i runga anō i tōna ake mana, kāore i runga i te mana o
te hēkeretari, te Kāwana rānei o te koroni, ko ia nei tōna
rangatira; he mea whakataruna nāna ki a Te Tieri; otirā kāore
e taea te taruna kei te mārama ngā tāngata whenua ki tōna
ia; hoi ahakoa te mimiti kua emi tonu rātou ki te whakaputa i ngā
ture, inā hoki i ārahihia e Te Pūhipi i roto i tana whakapuakanga
kia pēra ai; otirā e whākina ana ngā rangatira, rātou
mā ngā mea i haina i te whakaputanga o te mana motuhake ki te
mana o te Kuini. E whai ake ana tēnei kia whakahokia ngā mea
katoa ki te whenua whai mana mēnā rā kāore te whakaputanga
o te mana motuhake i hangaia. Ko te tino ariā o tēnei mahi kia
kitea ai he huarahi hei whakawhitiwhiti whakaaro i waenganui i ngā
rangatira e tika ana o Te Ika a Māui, hāunga Te Puku o te Ika
me Te Waipounamu, ērā whenua kua raupatutia i raro i ngā
tikanga o te take taunaha, kāore hoki i whakawhiti whakaaro; ka mutu,
mēnā ko te whakaputanga o te mana motuhake i ngā mea o
Niu Tireni i hoatungia te mana ki a tauiwi hei tahi atu i ō rātou
whenua i tarunga te hoko, ā kāti, ko ngā tāngata nā
rātou te whakaputanga o te mana motuhake i hanga te taua nanakia
katoa e kitea e ngā tangata o Niu Tireni. He pai ake mō te hunga
o Niu Tireni me te mana o Ingarangi mēnā ka whāngaia ia
ki te hāngi pērā i te poaka, kātahi ka kainga tonutia,
hoi kei te tū mataara tonu a ia, ānō nei kua tāuwhihia
ōna mahi nanakia ki te wai. Ko taku whakapae he mea rorirori te whakaputanga
o te mana motuhake nāna nei i hanga i raro i te kore mana ka mutu
he kariri pepa i pūhia ki a Te Tieri.”
G.
Gipps, Speech of His Excellency . . . on the second reading of the bill
for appointing commissioners to enquire into claims to grants of land
in New Zealand. (1840) pp. 23-24. According to T. M. Hocken (Bibliography
p. 79) the speech was drafted by Judge John Walpole Willis (1793-1877). |
| |
 |
| |
| |
6 Hūrae 1840 |
|
Octavius
Hadfield
HE MIHINGARI I Ōtaki
"I nā tata nei e rua aku haerenga i te
taha o Te Wiremu ki te kohi i ngā mokotā o ngā rangatira
kia tukua ō rātou mana o runga i te whenua ki te Kuini. Nāku
noa iho i kai kanohi atu engari kāore tonu au e hiahia kia whai wāhi
ahau ki te Kāwanatanga."
Octavius Hadfield in a letter to his brother, George,
Kapiti, 6 July 1840; O. Hadfield Papers, MS 897; Alexander Turnbull Library,
National Library, Wellington. |
| |
| |
15 Oketopa 1840 |
|
Meiha Thomas
Bunbury
Āpiha rangatira tuarua a Te Hopihona
"I te 23 [o Hune] ka punga te Herald, te kaipuke
o te Kuini, ki Te Matau a Māui. I tau ahau ki te rapu i te rangatira
nei a Te Hāpuku. Hāwhe hāora ahau e hoe ana, e hīkoi ana
kātahi anō au ka tae ki te pā, engari kua haere kē
te rangatira ki roto i te tuawhenua, ā, i tonoa tētahi ki te
tiki i a ia. I te tīmatanga, kāore a Te Hapuku i haina i te
Tiriti. E kī ana a ia he tangata kora a ia me tana kī i rongo
a ia i meinga ngā mea i haina i te Tiriti hei taurekareka. Nā,
ka tonoa e au a Te Wiremu kia haere ki te pātai i te rangatira, a
Hara, tētahi o ngā rangatira i haina i te Tiriti he aha ia i
kore ai e meinga hei taurekareka, ka mutu e hia ngā taurekareka i
kite ia i te Pēwhairangi.”
Major Thomas Bunbury in a letter to Captain
Hobson, 15 October 1840. Great Britain Parliamentary Papers 1841 (311)
XVII, p. 10. |
| |
| |
6 Oketopa 1840 |
|
KĀwana
Gipps
ki a Rore Russell
“Kua whakawāngia e au engari, ko te mea nui
kia whakawhāiti ngā mea tauiwi o Pōneke ki tētahi
whenua rōnaki kia kore ai e marara i te whānuitanga o te rohe… ki
te haere tonu te kamupene, e tika ana kia whāiti tō rātou
mana hoko ki ngā rohe kua tohungia e te Kāwanatanga. Ko te whakaritenga
o ngā tāone he mea mā te Kāwana e whakatau. Ki te
kore ēnei tikanga e mana ka ara ki konei ki Niu Tireni ngā mahi
heahea i mahia i Poihākena… Ahakoa i roto i te koroni hou,
ki te wāwāhia te whenua ki ngā wāhanga e ōrite
ana te nui, engari kāore i ōrite te wāriu, ā, ki te
hokona pēnei i te rotari, ko te āhua nei he momo toropere moni
tēnei, me taku whakapae kāore pea i te tika kia whai wāhi
te Kāwanatanga ki ēnei momo mahi.”
Governor Gipps to Lord Russell, 6 October 1840, (holograph
copy sent to Hobson), in Archives New Zealand, G 1 / 2 pp. 181-197. |
| |
 |
| |
| |
Hānuere 1841 |
|
KO NŌPERA PANAKAREAO
RANGATIRA O TE RĀRAWA
Te tinana o te whenua ka riro i te Pākehā, ko te ata kau tērā ka noho mai i a tātou.
[Cited by Reverend Richard Taylor in his journal, January 1841. See Ian Wards, Shadow of the Land, 1968, p.vii. This is a reversal of Pana-kareao’s oft-quoted 1840 speech, when he believed that, under the Treaty of Waitangi, only the shadow of the land had gone to the Queen.] |
| |
| |
Hānuere 1841 |
 |
|
Te nohonga o Pōneke e te Kamupene o Aotearoa. Tētahi huihuinga ingoa nui o ngā kaipuke nāna i kawe mai te hunga noho whenua hou i Ingarangi, i Te Whanga-nui-a-Tara, te 8 o Māehe, 1840.
Image: ATL C-033-005
© Image copyright conditions |
Samuel McDonald
Martin, kaiWHAKANOHO,
E whakahĒ ANA i te kauhau a KĀwana Gipps i te marama o HŪrae
1840 (I whakahuatia I runga nei)
"Ko Te Kipa me te Kaunihera o Niu Tireni [arā
ko te Kamupene] e kī ana he ōrite ngā tāngata o Niu
Tireni ki ngā tāngata whenua o Niu Horana arā, ngā
mohoao kāore e whai kāinga, nōhanga tūturu rānei,
ā, ki ō rātou whakaaro ko te terenga atu o tō rātou
ngaronga atu e rātou anō me ō rātou kaiwhakaemi kararehe,
ko te painga atu… Kua whiwhi nei te rōia tianara i ngā
mana ture o ngā whenua o te ao me ētahi ripoata mō ngā
whakatau i waenganui i Amerika me ngā iwi Īnia, ēnei katoa e
āta tohu mārire ana i te tika o te muru a ngā whenua rangatira
i ngā mohoao, ā, ki te raupatu i ō rātou whenua…nō
reira, kua whiwhi nei i ngā mana ture o Amerika, ka tukuna e Te Kipa
tana kauhau, tumeke ana āna tāngata kaunihera i te reka o te
mātauranga ā-ture, hohoro tonu te whakaae, he mohoao ngā
iwi o Niu Tireni; koinei te tīmatanga, ā, ko te rite o tō
rātou whakapono, ānō ko ngā whakatauākī a Euclid.
I te tino whakahīhī o te Kāwana o Poihākena ki tana
kauhau, ka whakapaua e ia he hereni ki te tā, hei whakamīharo
mā ōna hoa, me āna pononga, ki te pai o ana kupu, mātauranga,
tika."
S.
Martin, New Zealand in a series of letters (1845) letter vi, pp. 113-114.
Martin was at one time the editor of the New Zealand Herald and also the
president of the New Zealand Aborigines Protection Association. |
| |
| |
24 Hānuere 1843 |
|
Joseph Somes,
KĀwana o te Kamupene o Niu Tireni
Reta ki a Rore Stanley, Te HĒkeretari o INGARANGI MŌ NGĀ
Koroni
"Mai rā anō tō mātou āwangawanga
ki te Tiriti i hangaia i waenganui i ngā mohoao kirikau, e tētahi
Kairauhī kāore nei ōna mana kāwanatanga, kāore hoki he
whakamanatanga Karauna, he aha hoki tā te rōia i tua atu i te
kī he kaupapa rangatira tēnei hei whakangahau, hei whakarata
i ngā mohoao mō te wā poto."
From one of a series of letters trying to claim
that the effects of the Treaty did not extend to the huge lands claimed
by the New Zealand Company. GBPP 1844 (556) Report from the Select Committee
on New Zealand, Appendices, Appendix no. 2 (Land Claims) p. 30. |
| |
| |
19 Hūrae 1844 |
|
Hone Heke
ki a KĀwana Fitzroy
"E te hoa Kāwana – Koinei taku kōrero
ki a koe. Ehara taku whakatete me taku whakapōhane i te mea hou.
He mea whakaheke mai i ōku mātua me ōku tīpuna, nō
reira kauaka hei pōhēhē he āhuatanga hou tēnei,
engari kei te whakaaro ahau me waiho taku whanonga whakapōhane ki
a tauiwi. Nā, ko taku kī kei te whakaritea he pou anō ki
te tuawhenua, i Waimate ka whakatūngia ki te tūranga tika i
Kororāreka ki te whakamutu atu i ā tātou rīriri. Whakarerea
atu ō hōia ki tua o te moana, ki Tāmaki-makau-rau, kauaka
e tukuna mai ki konei. Nāku anō taua pou i toki rā, arā
i mahia mai hai whakairi kara Māori, ā, kāore i utua e tauiwi."
The translation by Thomas Forsaith. Letter
from Heke to Governor Fitzroy at Auckland Public Library, reprinted in
the Governors despatches. |
| |
| |
2 Hepetema 1844 |
|
KĀwana
Robert FitzRoy
i tĒtahi hui i NgĀ Puhi i Te Waimate
"E ono wiki ki muri ka tutū te puehu ki te
tāone o Kororāreka i te ope taitama tāne e ārahitia
nei e Hone Heke, ā, ka whakaohongia, ka whakahāweangia te iwi
kāinga, ka murua hoki ngā kāinga, ka heria atu tētahi
wahine, arā, te hoa rangatira o Te Rore, ā, ka tokia te pou a
te Kāwanatanga. Kia kore te iwi kāinga e āta noho mārie,
tērā pea kua aituāhia ētahi tāngata, ā, he
aha te hua o tēnei? Heoi anō kāore he tangata i aituāhia,
ngā mihi nui ki te Runga Rawa, ahakoa ngā āhuatanga ki
te whakamāmā i te mahi a Hone Heke, he nui te kōrero kei
muri o tana tapahi i te pou haki, ā, nōku anō tēnei
whakaaro. Ko te mahi a Hone Heke me tana rōpū i Kororāreka,
he mahi hūneinei, nō reira nāku te mahi ki te whakatū
hōia ki reira. Ka kōrero au i nāianei mō te pou kara
ahakoa he rākau noa nei, engari nō te hononga ki te kara o Ingarangi
kua mana. Kua rongo ahau i a Heke me ētahi atu e kī ana, he
mea whakahāwea te kara o Ingarangi i a rātou, nō reira
tā rātou tope i te pou. Kua rongo hoki au i ngā āwangawanga
mō te Kāwanatanga o Ingarangi me te pōkaikaha ki ō
mātou whakaaro. Nā te putanga o ēnei whakaaro e mate ai
koutou, nō reira me whakakore atu. Ko te kara o Ingarangi he tohu
rangatiratanga, oranga me te whakarurutanga. Ko te kara he mea tapu nā
te mea he taumarumaru tērā. Ka horaina ōna painga me koutou,
ō mātou tungāne, ka noho ōrite koutou me mātou.
Ko ngā painga ka whiwhi mātou i te kara, ka mahora atu
ki a koutou, ā, ko tā mātou mahi he tohutohu i a koutou
me pēhea te whakamahi i aua painga. He mea atu anō e taea e
mātou?… Kāo. Kua kōrero ahau mō tēnei āhuatanga
mō ngā mahi hīanga a Heke ki ētahi atu rangatira,
ā, kua tuhia mai he reta whakapāha mō te pou kara, ka whakaae
mai kia whakatūtia anō he pou kara. Ko te utu ki a koutou, he
pū. Kāore e nui aku whakahau, otiia me whakaae te iwi i hē
rātou, kāore hoki au i te hiahia ki te muru i te rawa a te tangata,
a tōna hoa rānei. Nō reira kia 10 noa ngā pū
hei utu i ngā mahi tutū a Heke."
The Governor’s address to the chiefs
[2 September 1844] (Auckland: 1844). |
| |
 |
| |
| |
Hepetema 1844 |
|
William
Colenso (TE KORonENO),
KAITĀ O Te RŌpŪ HĀhi MIHINGARE,
e kŌrero ana mŌ te tautohetohe i waenganui i a Heke rĀua
ko FitzRoy
"He pai ngā whakahaere katoa otirā kei
te mārama te anipā o te tangata whenua i roto i ngā kōrero
a ngā rangatira i tēnei hui me ētahi atu. Ka whakaritea
ngā tūmanako o ēnei rā me ngā rā e heke
mai nei, ki ērā o ngā rā o mua, me te mihi anō
hoki ki ētahi o ngā mihingare o mua, a Te Pūhipi me te
kōrero kino anō hoki mō ngā mihingare hou, mō
te Pīhopa me te Kāwanatanga i raro i te karangatanga kotahi.
Ka nui hoki ngā kōrero e haere tonu ana, arā te nekeneke
mai i ngā mihingare ka whakauru atu ki wāhi kē o te motu,
ngā tautohe tikanga whakahaere i ngā karakia, e inoi ana mō
te Kuini, me tana tāne a Piriniha Arapata, te Piriniha o Wēra
me ētahi atu, ka mahue ngā rangatira me ētahi atu pēnā
ki ngā mahi e anga ana ki te rangi me te whenua, otirā, he tohu
tēnei i tō rātou mārama. Ka hoki atu te Kāwana
me tana kore e kite i a Hone Heke i tōna taenga atu e rua rā
i muri mai i haere ki Waimate me tana ope 150 te maha [i muri] ka tuhia
atu e rua ngā reta whakahāwea ki te Kāwana, ā, kāore
hoki e tukuna e te Pīhopa, kāore hoki e tukuna mā tētahi
atu e tuhi te reta. I runga anō i tā mātou inoi, ka noho
mai a Heke kia tae mai a Atirikona Wiremu e hau mai ana i Paihia, ā,
ka whakawhere kia pai mai te ia o ana reta."
W. Colenso to Lay Secretary, 19 November 1844,
in ATL-Micro-MS-Coll-04-35 (CMS Archives CN/M v. 15 p. 112). |
| |
| |
20 Pēpuere 1845 |
|
Henry Williams
(TE KARUWHĀ)
ki a PĪHOPA Selwyn
"I whirinaki ake au ki te Tiriti, a, nā te whakamārama
me te whakarato i ētahi kape ki ngā rangatira i puta ai te ihu
me te whakahōnore anō hoki i te Kuini, ōrite te kī
kei te pai, kei te pono ngā whakatakotoranga o te Tiriti. Mei kore
ake te whakaratonga i te Tiriti, kāore e hapa taku whāki atu
kia kore tēnei kua patua e te hunga kāinga te hunga Pākehā
i tēnei wāhanga o te motu, ā, waihotia ana mā ētahi
atu e kimi utu, pērā i ngā kainatu o Kabul. Nā taku
whakapono e tapu ana te Tiriti ki waenganui i te Kāwanatanga o Ingarangi
me ngā rangatira o Niu Tireni ka pakari taku kōrero i runga
i te ngākau tapatahi mō te hōnore o Ingarangi, ko te mutunga
atu kua kore he hē o te Kuini me te Kāwana ki a rātou."
H.
Williams to Selwyn, 20 February 1845, in ATL-Micro-MS-Coll-04-35 (CMS
Archives CN/M v. 15 pp. 218-219). The CMS reprinted the Treaty text in
Maori from the Colenso printing of 1840. |
| |
| |
22 Māehe 1845 |
|
Rev. Walter
Lawry
ki Te RŌpŪ MĪhana Weteriana
"Ko te tāone o Kororāreka i Pēwhairangi
kua pāhuatia e te iwi kāinga ahakoa i tonoa te waka o te pakanga,
arā te Hazard me ngā hōia hoki a te Kāwana ki te ārai
i te parekura. I whāia katoa a tauiwi, ā, ka rere mai ki konei
me ngā apakura o te mate. Ko tēnei pakanga mō te mana motuhake.
Kāore e tino mōhiotia ana āhea ka mutu. Ko te rangatira
nei a Heke nāna nei te ope i ārahi, i kī kāore ōna
whakahē mō te noho o ngā Pākehā engari anō
mō te Kāwanatanga tauiwi, ka whakahēngia, ka whakakorehia
e ia. Ka kī a Heke ko ngā Hūrae i whakahaua ki te mahi
pereki kāore he otaota mā ngā Ihipa, ā, ka pēnā
anō mō āna tāngata whenua ki te kore e āraia
atu a tauiwi. Ko te whakaaro o te Kāwanatanga he tiaki i ngā
iwi e rua mēnā ka taea.”
W. Lawry to Committee, 22 March 1845, in ATL-Micro-MS-Coll-03-22. |
| |
| |
27 Māehe 1845 |
|
Rev Walter
Lawry
ki te RŌpŪ MĪhana Weteriana
"Kātahi anō au ka kōrero ki te Kāpene
o te kaipuke HM North Star me tana Rūtene tuatahi, he hoa nōku
i a mātou i ngā moutere o Tonga me Wallis. E kī ana a Kāpene
Everard Home ka hinga te koroni ki te kore e patua te tangata whenua kia
ngaro, engari he pakanga roa tēnei, ka mutu he nui ngā moni
ka pau, he maha nga tāngata ka mate, ā, kāore i tika kia
riro mā te Kāwanatanga o Ingarangi e waha tērā taumahatanga.
Ki ōna whakaaro mā te pā hōia i konei hei pupuri ngā
moutere, hei ārai atu i ngā Wīwī, koirā noa iho
mā Ingarangi i tēnei wā. Kāore e kore ka umere te
hunga koroni nā te kore e tāwharautia o ō rātou whenua,
otirā kei te taha katau ko te tangata whenua. He take tino nui tēnei;
– ka taea anō te tiaki i te hunga koroni me ngā tangata
whenua me te noho tahi hoki. Kāore pea e rata a Tā Everard kia
tāngia, engari i kī mai a ia ki a au, "Tākare katoa
te Kāwana — kua pōrangi." Kāore e taea te uiui
i te ngākau nui o Kāpene FitzRoy engari ka taea te ui i ana
whakatau. Rua rau ngā hōia nāna i pana, ka mutu nāna
hoki aua hōia rā i tono mai i Poihākena, me tana whakarite
i te pou haki i muri mai i te poroporohanga a te tangata whenua i te Pē,
otirā he iti noa iho ngā tāngata e tāwharau ana i
te pou haki, ka mutu i hinga rātou, ka tāwaitia. He āhuatanga
katoa ēnei hei turaki i te angitu o te tangata. Kei konei mātou
e tū ana i runga i te putu kariri ka pahū ahakoa he aha te hāora."
W. Lawry to the General Secretaries, 27 Māehe
1845, in ATL-Micro-MS-Coll-03-22. |
| |
| |
29 Māehe 1845 |
|
KĀwana
FitzRoy,
he reta tŪmatahuna ki a Danderson Coates
"Ahakoa ngā whakapae he hunga kino [ngā
Maori] kāore au e whakaaro poururu. Kāore hoki e taea e au te
mata moe ki ngā matatuhi o taua wāhi kino. Kua kore a Kororāreka,
kua kore te puta o te hara, o tēnei koroni. E kitea ana te wikitōria
o ngā Karaitiana i ngā whanonga o ngā Maori – i tua
atu i ētahi mohoao ruarua nei — me te noho tau o ngā mihingare
me ō rātou whare, ā rātou rawa hoki, ā, ka kite
te Kāwanatanga o Ingarangi, ki te piri ngā Pākehā
mahi kino ki te mano o ngā tāngata Māori mau pū, te
mutunga ko te rite ki Kororāreka, ki te kore e tata mai he puni kaha,
hei tautoko, hei whakakaha i te Kāwanatanga."
FitzRoy to D. Coates, confidential 29 March
1845, received at CMS 14 July 1845, now in DUHO MS-0052 letter 43. |
| |
 |
| |
| |
23 Āperira 1845 |
|
Rev Robert
Maunsell
ki NGĀ HĒkeretari CMS
"Ahakoa te rite o te Tiriti ki te pakiwaitara, ehara
tēnei i te kōrero noa, ka tū te Kāwanatanga ki te
tuku i ētahi mana ki te Māori ka mutu ko ngā Māori
i āta whakamōhiotia ki taua oati. Mehemea i meinga te Tiriti
hei takakino kāore rānei, kāore i te aro i ahau. Anei tāku
e mōhio ana, kia kore aua whakatau, kua kore e tū te koroni,
mā te pakanga rawa ki te tangata whenua me ētahi atu mahi ririki,
kino atu i ō nāianei."
"Kāore pea ngā tāngata i te mārama ki ngā
tikanga katoa o te Tiriti, hoi, nā mātou nā ō rātou
kaiako i āta whakamārama atu ki a rātou kia tau ai te ngākau
uiui me te harawene, koinei hoki ō rātou whakaaro mō ngā
nekeneke a te Kāwanatanga. Ko tō rātou mohoao te korowai
hei whakataruna i te ngākau pakanga o te tangata mohoao-kore."
"Kāore he whenua i kore te nōhia i Niu Tireni. Mārama
tonu ngā rohe pōtae o ngā iwi, engari ngā rohe kāore
i mārama, ka tautohetia, ehara i runga i te pāhao engari i runga
i te pūito o te pāhao. Kua kite kē ngā mea kua noho
me ngā tāngata whenua - me taku kī i tautoko hoki ngā kōrero
a Kāpene Hopihona - i te uauatanga ki te whakarata i ngā whakaaro
me te ngākau uiui i te hangatanga i taua wāhi noho; me te parekura
i Pēwhairangi e kitea ai tōna whanaketanga mai i aua whakaaro
ngākau uiui, he mea whakaohooho e tētahi nanakia tauiwi. Kāo,
ehara i te mana o Ingarangi engari he whakawhirinakitanga nā ō
tātou iwi i ākona ai e tātou, ki te hōnore o Peretania,
ā, ki te tino tika i kite ai rātou e mahia ana i roto i ngā
tikanga a te Kāwanatanga i tēnei koroni. Ko ngā pakanga
i kōkiritia e ngā Māori, i mahia ki Wairau me Te Pēwhairangi.
Ko te wāhi ki Wairau, he mārama te takahi i te ture i mau pū
ai rātou. I Te Pēwhairangi, ka puta ngā mate, ki te raruraru
te angitu o te tangata whenua ki ngā mahi a te Kāwanatanga.
Arā me titiro ki Tahiti, ki te tāorotanga a te hunga kāinga
i ngā Wīwī ōrite te maha ki a rātou, koinei te
mutunga atu o te iwi me te koroni, mehemea i whakamanaia ngā kōrero
o tēnei rīpoata."
R.
Maunsell to Secretaries, 23 April 1845, in ATL-Micro-MS-Coll-04-35 (CMS
Archives CN/M v. 15 p. 312-313). |
| |
| |
1845 |
|
Samuel McDonald
Martin
(Te tumuaki o Te RŌpŪ TIAKI i ngĀ tĀngata whenua
o Niu Tireni)
"Kāore he hua o te huna i te take i horo ai a Kororāreka,
nā te pōhēhē me te mahi tinihanga. I te tuatahi he mea
pōrahurahu i te mea he iti noa iho te tira hōia, me te whakatū anō i
te pou haki hei whakapoapoa i a Heki nāna nei i poroporo. He nui tonu
te wāriu o Niu Tireni ki te kore e tukuna anō he Pākehā taunaha.
He koroni pai, he whānui inā hoki ki te tika te whakahaere Kāwanatanga.
Rata katoa ngā tāngata whenua ki ngā taputapu a te Pākehā ka
mutu he whakatipu rawa hoki rātou. Ki te mau te rongo ka piki ake te
wāriu o te koroni, ka nui hoki te maha o ngā tāngata, ā,
kua kore e whirinaki atu ki ngā kaimahi me ngā pohara o Ingarangi.
Ko te pūtea me te manaaki oranga e hiahiatia ana. Otirā kāore
e tutuki ēnei āhuatanga ki te raupatutia ngā whenua o ngā tāngata
whenua, me ngā pakanga ka whai ake mēnā ka whakapūmautia
aua mahi nanakia. Me whakahaere ture noa iho te Kāwanatanga o Niu Tireni
me te mea anō hoki kia kaua rātou e whakararuraru i ngā mana
tika o ngā tāngata whenua me ngā mana tika o ngā Pākehā ki
te kawea ngā mahi huakore i runga i ngā whenua me ngā tāke
whenua."
S. Martin, New Zealand in a series of letters (1845) pp. 339-343. |
| |
| |
1845 |
 |
|
Te nohonga o Pōneke e te Kamupene o Aotearoa. Tētahi huihuinga ingoa nui o ngā kaipuke nāna i kawe mai te hunga noho whenua hou i Ingarangi, i Te Whanga-nui-a-Tara, te 8 o Māehe, 1840.
Image: ATL C-033-005
© Image copyright conditions |
Samuel McDonald
Martin
(e kŌrero ana mŌ nga hoko whenua a te Kamupene o Niu
Tireni)
"Ko te mahi a te Kampene o Niu Tireni ki te whakatakoto
pono ki te Kāwanatanga, kei a ia te Mana Atua ki te whānako
i ngā whenua o te tangata whenua o Niu Tireni, he mea mutunga mai
o te hūneinei, mutunga mai o te takahi i ngā tika ā-tangata,
ā, e tuki ana ki ngā tikanga me ngā mahi taruna a te Kamupene
ake, e tika ana kia utua ki te kōrero. Ko te hua ka puta ki te Kamupene
te toi o ōna whakaaro, ka parea ake te taha whakaaro tangata, te
tika, te hē. Kaha rawa ngā āpiha me ngā kaipupuri
hea o te Kamupene ki te whētētē i te Kāwanatanga o
tēnei motu ki te whakaora anō i te wairua raupatu o Pāniora,
kāore he kaupapa i tua atu i tō rātau nukarau i ētahi
o ngā tāngata o tō tātou whenua, kia haere ki te taunaha
i ngā whenua kāore anō kia hokona mai e tā rātou
āpiha. Koirā anake, kāore i tua atu, te take i tahuri ai
ngā whakaaro o te Kamupene. … He whenua koraha, he whenua wātea
anō kei Ingarangi pērā anō i Niu Tireni, ā, ka
puta pea te pātai, he aha i noho wātea, noho hua kore tonu ai
aua whenua, arā rā te tino mano kei te mate i te kore whenua
hei whakatipu i ngā hua e ora ai? Ko ngā tika e utaina ana ki
runga i ngā rangatira o Niu Tireni me ā rātou rawa, kia
utaina ōrite hoki ki runga i te kāhui rangatira o Ingarangi,
ki ō rātou papa rāhui, papa rēhia."
S. Martin, New Zealand in a series of letters (1845) pp. 347-348. |
| |
 |
| |
| |
13 Hune 1845 |
|
Rore Stanley,
HĒkeretari o ingarangi mŌ
ngĀ Koroni
NgĀ Tohutohu ki a KĀwana HŌri Kerei
"E whakahē ana ahau ki te mutunga mai o taku
kaha, ki te tikanga e mau nei ētahi, ko ngā tiriti kua uru nei
tātou me [ngā Māori], he mahi takaware hei whakangahau,
hei nukarau i ngā mohoao kore mātauranga.
I runga i te ingoa o te Kuini e whakataha ana ahau ko ngā tiriti
i uru atu ai, i whakamanaia ai e te whakahau a Tōna Tapairu Whakahirahira,
he mea hanga i runga i te wairua korekore, i runga rānei i te kaupapa
take kore. Me tutuki i a koe ngā here o te Tiriti o Waitangi."
Captain George Grey’s Instructions as
Lieutenant-Governor, 1845. Published in W. David McIntyre and W.J. Gardner
(eds), Speeches and Documents in New Zealand History, Oxford, 1971, p.
120. |
| |
| |
Mei 1845 |
|
Hone Heke,
NgĀ Puhi
He Reta ki a KĀwana Fitzroy
"E te Kāwana, ko koe te māngai o te Kuini,
nāna koe i tuku mai… Nā reira… ka tuhi atu au ki
a ia… ki te whakahoki mai i tō mātou mana motuhake mō
tō mātou motu… kua rongo hoki ahau he wahine hūmarie
ia, kāore e tukuna e ia kia hokona ō mātou whenua ki ngā
toto o ngā hōia me ngā tāngata whenua."
Public Record Office, London, CO 209/35, 87-91. |
| |
| |
1845 |
|
Samuel McDonald
Martin,
KAIWHAKANOHO
"Ko ngā mihingare o Niu Tireni e whakapaengia
ana mō ētahi atu hara, ki te whakakīkī tōrangapū
i te Kāwanatanga o te Koroni. Kāore pea he whakapae hua kore
kāore i paingia pērā i tēnei. Ki tōku mōhio,
ko ngā mihingare, ko ngā Mihana Hāhi, kāore e whakatakoto
whakaaro tōrangapū i Niu Tireni. I tua atu i te haere ki te
whakahaina i ētahi o rātou ki te Tiriti o Waitangi, kāore
rātou i uru atu ki ngā mahi tōrangapū o te koroni.
Koirā anake, tino koirā anake te mahi tōrangapū i
mahia, e tika ana kia whakahēngia."
S.
Martin, New Zealand in a series of letters (1845) p. 356. |
| |
| |
18 Akuhata 1845 |
|
Rev. Richard
Taylor
ki a Dandeson Coates (CMS)
"I haere mai a Kāpene Hopihona me ana oati pai,
ka heria mai ngā tono a te Rōpū kia āwhina atu mātou
i a ia ki tō mātou kaha; tutuki ana i a mātou, me te whakaaro
anō o te tangata whenua, ki te tū te Mana o Ingarangi, ka puta
he hua ki a rātou i raurangi, hohoro tonu te whakaae ki tā mātou
tono.
Ka hainatia te Tiriti, ka puta te hua ki runga atu i ngā tūmanako
o te Kāwana, ā, i runga i tōna ngākau whakamihi ki
te āwhina, ka kī ia kia kore taua āwhina, kore ake nei
e tū te Mana o Ingarangi ki Niu Tireni. Ā, ahakoa kāore i tutuki
i te Kāwana ētahi o ana oati ki ngā rangatira, arā,
te tuku mana ki ngā māngai o ia iwi, me te kākahu i a rātou
ki ngā kākahu hōnore e tika ana, me puta anō he mihi
ki a ia, me te kī, kāore i takahia e ia ngā upoko nui o
te Tiriti. Engari nō te waihotanga kia takoto, ka puta ngā kōrero.
Ko te kī a Rore Stanley, ko ngā whenua hua kore katoa, nō
te Karauna, kāore i roa ka tae mai ki a mātou, ki ngā Māori
hoki. Kei konei te pūtake o ngā raruraru katoa ki tōku
whakaaro. E maumahara ana au i mua i tōku wehenga mai i te hui i
Waimate, ka kī a Hone Heke (kua puta nei tōna rongo ki te whakahoki
mai i te mana motuhake o tōna whenua), ki tōna whakaaro, kei
te whakatika te Kuini ki te meinga i a rātou hei taurekareka, ā,
ko tēnei whakaaro e ai ki ahau, i ahu mai i ngā pirihi Katorika
me ētahi Amerikana… me taku mōhio anō, kei te whakaaro
iho a Hone Heke he tangata pūmau ia, ā, i runga i tana Karaitianatanga,
e tika ana tana mahi; kāore anō kia hapa tana karakia i te ata,
i te pō, ā, e mahi ana i runga i te whakaaro tangata, pērā
i ngā mahi a te tangata Pākehā i raro i ērā momo
whakahaere."
R. Taylor to D. Coates, 18 August 1845, in ATL-Micro-MS-Coll-04-35
(CMS Archives CN/M v. 15 p. 549). |
| |
| |
1846 |
|
KĀwana
Robert FitzRoy
"Kei te whakawāwā tonu ētahi [i te
Tiriti], ko ētahi ka kī he hangarau, ā, kāore he aha
ki ētahi ki te waiho ki tahaki, ā ki ētahi he mea nui,
he mahi ā-ture, ā, he whakanui hoki i ngā Māori me
ngā Pākehā o Niu Tireni. Kāore hoki te iwi kāinga
i kite i ōna hua i roto i te rama kotahi, ā, e mārama ana
tērā, engari ki te hua ake ā mātou whakahē, ahakoa
iti, kua ita te whakaaro ko te pūmau me te pono me te tautoko o ngā
Māori e whakamau atu ana ki te hōnore o Peretānia Nui Tonu,
ki te mau pono tonu ki te Tiriti o Waitangi, te Pukapuka Mana Nui o Niu
Tireni."
Robert FitzRoy, “Remarks on New Zealand”
(February 1846), p.10. In Colonial Office file 209/49, p. 446. Archives
New Zealand, Wellington. |
| |
 |
| |
| |
27 Oketopa 1846 |
|
Rev. Robert
Maunsell
KI TE CMS,
"Te āhua nei kua tino wareware te Kāwana
[hou, a Kerei], kore rawa nei tēnei iwi i whakaae ki te mana o te
Kuini, ā, ko ētahi noa o ngā rangatira o ētahi rohe
o te motu, i haina i te Tiriti o Waitangi, ā, i te pakanga i nā
tata nei i te raki, i manaakitia ngā mauhere, ā, i tua atu i
tērā, i opeopetia ngā toa taotū e te rata hōia,
ka tukuna kia hoki ki te kāinga i te painga ake. … He nui taku
pōuri ki te Kāwana. Kāore e kitea e mātou me he kaitohutohu
āna. Kua peia mai ngā mea mōhio o te whenua, ahakoa mihingare,
kaimahi marea rānei i ana kaunihera. Ko ana whakaaro kāore mātou
e mōhio, kia tinana rā anō, engari ko ngā take mō
aua mahi, me te whakakotahi ki ngā whakaaro o ngā Hēkeretari
Koroni o mua, ki ngā whakaaro rānei o ngā tikanga mahi
me ngā take tika, kore rawa mātou e mōhio."
R. Maunsell to the Secretaries, 27 October
1846, in ATL-Micro-MS-Coll-04-35 (CMS Archives CN/M v. 16 p. 532).
|
| |
| |
1847 |
|
Atirikona
Robert Maunsell,
TE Mihingare nĀna i kohikohi ngĀ mokotĀ
ki te kape o te Tiriti I heria ki Waikato, e whakatuma ana ki te Hekeretari
o te Motu, mŌ ana whakahau i te tau 1846 kia tangohia e te Karauna
ngĀ whenua kĀore i te nŌhia e te MĀori
"He aha rawa te kaiārahi o te whenua toa nei
i rapu ai ki te raupatu i ngā rawa kua taurangitia ki ō mātou
hoa, apataki hoki? Ki te tūpono tēnei tikanga kāore he
huarahi i tua atu i wehe atu o ngā mihingare i tēnei whenua
i runga i te pōuri me te upoko pakaru."
Quoted
in T. Lindsay Buick, The Treaty of Waitangi, New Plymouth, 3rd ed 1936,
p. 337. |
| |
| |
1847 |
|
KaiwhakawĀ
Chapman,
KŌti Teitei, te whakatau o Te Kuini ki a Symonds
"Me āta whakaae anō ka tika, ko [te taitara
o te iwi kāinga] e mana ana, kāore hoki e taea te whakakore
(i roto i ngā wā o te rangimārie) ki te kore e whakaae
te iwi noho. … Whai muri ki ngā kōrero kua whakahuatia,
ko te whakapūmau a te Tiriti o Waitangi i te puritanga o ngā
whenua e te Māori, i whakaūngia e te Tūtohi o te Koroni,
kāore i whakatakoto, ahakoa ā-tikanga mana, ā-mahi rānei,
i te mea hou, mea kāore rānei i tau."
The Queen v Symonds (1847) NZPCC 387 at p.
390. |
| |
| |
1848 |
|
Rangatira
o NgĀ Puhi
Reta ki a KĀwana Kerei
"I haere [mātou] ki te hui i Waitangi…
[i reira] …i hainatia e au te pukapuka [te Tiriti], engari…
kāore au i rongo ko te pūtake o tēnā [Tiriti] ko te
tuku i ō mātou whenua. Ko te mea i rongo au, ko te mana o te
whenua nō te Kuini, engari ko te whenua ake ka noho ki a mātou,
kia kore ai mātou e murua e tētahi iwi kē — i meatia
te Tiriti kia noho ai te Pākehā hei kaitiaki mō te iwi
Māori…."
From an original letter in Māori from
a chief of Ngā Puhi to “the protector of the two peoples”
1848; A.F. McDonnell, MS Papers 151, Folder 7. Alexander Turnbull Library,
National Library, Wellington. |
| |
| |
1857 |
|
KaiwhakawĀ-Ā-noho
Francis Dart Fenton
Ripoata ki a KĀwana Thomas Gore Browne mŌ te Āhua o te
MĀori
"Ko te Tiriti o Waitangi e tuku ana i te rangatiratanga
o ngā moutere ki a Kuini Wikitoria, ā, i runga i tēnā
me te pānui o muri mai i whakaaehia e Kuini Wikitōria, te rite
tahi o ngā tāngata o Ingarangi ki te iwi Māori katoa. …
Tekau mā ono tau ngā Māori i raro i te maru o te maru o
Ingarangi, tērā pea kotahi koata i whānau i raro i te maru
o Ingarangi, ā, kāore pea rātou e mōhio ki ā rātou
ake tikanga me ā rātou herenga. Ko te kirimana o te kūpapa
me te kaitiakitanga e meatia ana, i runga i te whakaae haumūmū,
i whakaae kia takoto. Kāore anō te Karauna i whakahau mōraro,
tāwharau rānei."
Appendix to the Journals of the House of Representatives, 1860, E-1c,
p. 7. |

|