Te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu TĪreni (1835)

He mea tuhi te W[h]akaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni ki te reo Māori. Nā ngā mahi a tētahi Wīwī korokē, ko Charles de Thierry te ingoa, i whakapono ai a Te Pūhipi me mātua waihanga te whakaputanga nei. Ko te kōrero hoki a de Thierry, taihoa ka whakatūria e ia he ‘whenua mana kīngitanga, mana motuhake’ ki Hokianga. I āwangawanga anō ētahi o ngā rangatira Māori i ēnei kupu āna. Whakatau ana a Te Pūhipi koinei te wā pai ki te whakatinana i ngā tohutohu a Ingarangi kia whakatūria he kāwanatanga āhua toipoto nei i waenga i a ngāi Māori. Ki tāna, he huarahi tēnei e noho ai a Aotearoa hei “whenua whakawhirinaki o te Emepaea o Ingarangi, ahakoa kāore e āta tapaina ki tērā karangatanga”. Heoi anō, kāore ngā wawata o Te Pūhipi i te whakaata i ngā kaupapa here a Ingarangi i ērā wā.

I hainahia tuatahitia te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni e ngā rangatira e 34 i Waitangi i te 28 Oketopa 1835. Ka tāpiria ōna anō waitohu tae rawa ki te 22 Hūrae 1839. Hui katoa e 52 ngā rangatira i tāia ō rātou waitohu ki te mea nei, tae atu ki tērā o te ariki nui o Tainui, o Te Wherowhero.

Ko tētahi o ngā whakahau a te Whakaputanga, “ko te “Kīngitanga, ko te mana i te w[h]enua” ka nono tonu ki ngā “tino rangatira anake i tō mātou huihuinga”, arā, ki “te w[h]akaminenga o ngā hapū o Nu Tīreni”. Ka whakahau anō te Whakaputanga kia huihui ngā rangatira ki Waitangi i ia tau ki te whakarite ture, kia tukuna anō hoki he kape o te tuhinga nei ki a Kīngi Wiremu IV. Hei utu i te atawhai me te tiaki a ngā rangatira i ngā Pākehā e noho ana ki Aotearoa, ka tono ngā rangatira i te Kīngi kia noho hei “matua” ki a rātou i tō rātou “tamarikitanga”, kei whakakāhoretia tō rātou rangatiratanga (e ētahi atu whenua o te ao). Heoi anō, ko te whakatūpato a tētahi pūkenga Māori, kei pōhēhē tātou e tohu ana te kupu “matua” i konei me mātua aro te “tamaiti” ki ngā whakahau katoa a te matua i te mea ko ia anake e mōhio ana ki te ara tika. E tohu noa ana ko ia te mea mōhio ake, ā, e tamariki tonu ana te iwi Māori ki ngā whakahaere o tēnei tūmomo kāwanatanga. Tukuna ana e Te Pūhipi te Whakaputanga ki te Kīngi, whakamanatia ana e te Karauna i te tau 1836.

Ko tā Te Pūhipi i whai ai, kia noho tūturu a Aotearoa ki raro i te maru o Ingarangi. Ko tā ngā rangatira i whai ai, kia whakatūturu te Karauna o Ingarangi i tō rātou ake mana motuhake.

Nō reira he rerekē pea ngā wawata o Te Pūhipi me ngā rangatira mō te Whakaputanga. Ko tā Te Pūhipi i whai ai, kia noho tūturu a Aotearoa ki raro i te maru o Ingarangi. Ko tā ngā rangatira i whai ai, kia whakatūturu te Karauna o Ingarangi i tō rātou ake mana motuhake, kia pakari ake ngā hononga ki te Karauna, ā, kia kī taurangi a Ingarangi māna rātou e tiaki. Kua noho taonga tonu te Whakaputanga o te Rangatiratanga ki te iwi Māori i roto i ngā tau. Ka titiro whakamuri ana, ko te whakaaro o te iwi Māori, e waitohu ana te Whakaputanga i te whakaae o Ingarangi he whenua Māori tū motuhake a Aotearoa i tērā wā. Kua whakamahia anō hoki i roto i ngā tau hei kōkiri i te mana motuhake. E kī ana ētahi karu hītori ahakoa he aha te whāinga i te wā i hangaia ai te Whakaputanga, ko te mea nui, ko te whakaae o ngā rangatira ki te haina i te mea nei. Ki te noho koirā te aronga matua, he takahanga nui tēnei i te tārainga o te tūnga motuhake o tēnei whenua, ahakoa e kikiri tonu ana i tērā wā.

Ahakoa pēhea, e whakaae ana te nuinga o ngā karu hītori i te wā i tāia ai te Whakaputanga, he tuhinga niho kore. I mua tonu i tō rātou wehenga atu i te hui nāna i whakarite te kaupapa taketake o te Whakaputanga, kua oti kē i ngā rangatira te kī atu ki a Te Pūhipi kei pōhēhē ia ka whakaae tētahi rangatira kotahi nei kia iti ake tōna mana takitahi i tō te Whakaminenga. Ka mahi tonu a Te Pūhipi ki te kohikohi i ngā ingoa, engari karekau he taunakitanga e tohu ana i hui anō te Whakaminenga, hāunga ia te hui i tū ki te haina i te Tiriti o Waitangi i te Pēpuere 1840. Ko ngā mahi hāpai i te ture i Pēwhairangi, i taka ki te Pūtahi o Kororāreka (he huinga Pākehā e noho ana ki reira) e mahi tahi ana ki a Te Pūhipi me ētahi o ngā rangatira o te rohe. Kāore kē i hua ake he kāwanatanga ā-motu i te Whakaputanga. Ka mutu, ko te mana tūturu o te whenua, i noho tonu ki tēnā, ki tēnā rangatira i tōna ake iwi, i ōna ake hapū, kāore i noho atu ki te Whakaminenga.

Nō te tau 1836 me te 1837 i tāia ai, i whakaputaina ai te Whakaputanga, engari hei tā ētahi karu hītori kāore i āta arohia ake kia 1840 rawa te tau, i reira ka kitea iho he tino aukati tāna i te tāpiritanga o Aotearoa ki ngā whenua ake o Ingarangi. Ko te kaupapa mātāmua hoki o te Tiriti, he whakakore i te mana o te Whakaputanga, kia taka ai te mana tūturu o te whenua ki raro i a Kuini Wikitoria. I te hainatanga o te Tiriti, i whakahuatia ake ngā ingoa o ngā rangatira i haina i te Whakaputanga (ō rātou piki tūranga rānei) i te rārangi tūmataiti a Te Pūhipi i tētahi tānga o te Whakaputanga o te tau 1836, ā, he maha ō rātou ingoa kei runga rawa o te tauira o te Tiriti i hainahia i Waitangi.