NgĀ kaupapa here TŌmua a te karauna

Ka tae ki ngā tau whakamutunga o ngā 1830, kua kite ngā tāngata tōrangapū me ngā kātipa i Ingarangi me Poihākena e whakanohonohongia noatia ana a Aotearoa. E riro mai ana ētahi whenua Māori i ngā ringa o tauiwi, kua whai wāhi anō te Māori ki te horapa haere o te ōhanga o te ao.

Whakatau ana te Kāwanatanga o Ingarangi me whai kia riro tūturu i a rātou te mana whenua i Aotearoa, otirā, me te whakatau anō kāore he take o te tukurua i ngā kaupapa here o mua atu (kāore i whaihua i wāhi kē) e tiakina ai ngā tāngata whenua ki ngā papa rāhui wehe motuhake i ngā paenoho Pākehā. Ka akiaki ngā kātipa i te iwi Māori kia tūhono atu ki te porihanga o ngā kaiwhakanoho. Ka whiwhi tonu rātou i ngā āheinga me ngā painga o ngā tāngata o Ingarangi, i raro i te pūnaha ture kotahi. I whakaurua tēnei me ētahi atu whāinga ki roto i te Tiriti me ngā ture tōmua o te koroni.

Mai i te whiriwhiri tahi ki te whakahau

Heoi anō, e kore e whakaaetia, e āwhinatia rānei te iwi Māori kia uru atu i runga i ā rātou ake tikanga. Mā te Karauna kē me ngā kaiwhakanoho e whakarite te āhua o te uru atu. Nō reira, he whakawhenumi kē te kaupapa, ehara kē i te tūhono noa, i te whakakotahi noa. 

Kua mōhio kē ngā mana o Ingarangi me kimi rawa he whenua mō ngā kaiwhakanoho, ā, ka hiahia tonu ngā kaiwhakanoho mā rātou tonu rātou e whakahaere taha kāwanatanga nei, ka mutu, kia awe tonu te pērā. Nō reira mai i te tīmatanga, i āhua mōhio anō pea te Karauna he uaua te ū ki ngā kī taurangi o te Tiriti e tiaki ana i te mana Māori. I tino pēnei te āhua i ngā 1860, i te urunga o ngā pāremata me ngā kāwanatanga i kōwhiria e ngā kaiwhakanoho tonu ki roto i tēnei mea te “Karauna”, i te taha tonu o ngā kātipa Ingarihi.  

Nō te aranga ake o te riri i waenga pū o ngā 1840, ka whakawhirinaki anō te Karauna ki te tautoko mai a ōna hoa Māori.

I te tīmatanga, i Te Ika a Māui, i waho atu o ngā kāinga noho Pākehā torutoru i te takutai, ka mate te Karauna ki te āta whiriwhiri tahi ki ngā hapori Māori e taea ai tō rātou mana whenua te roha haere. He iti hoki te pūtea me te ope pirihimana, hōia i tukuna mā Rūtene-Kāwana Hopihona. Nō te aranga ake o te riri i Pēwhairangi i waenga pū o ngā 1840 (me ētahi atu wāhi i muri mai), ka whakawhirinaki anō te Karauna ki te tautoko mai a ōna hoa Māori e mutu ai te pakanga. Engari i muri i ngā whawhai a ētahi iwi Māori i Te Moana a Toi, ka whakatau te Tari Koroni i te tau 1843 ka pā anō ngā ture o Ingarangi me ngā whakahau o te Tiriti ki ērā o ngā rangatira me ō rātou iwi kāore i haina i taua  kirimana.

Te whai kia haere kōtui te mana whenua me te rangatiratanga 

Ka noho tonu mai te raruraru o te whai kia haere kōtui te mana whenua o te Karauna me te kī taurangi o te Tiriti kia mau tonu te mana o ngā rangatira Māori i ō rātou ake ao. Ka mahi te kāwana o muri mai i a Hopihona, a Robert FitzRoy (Te Pitiroi), ki te hāpai i ētahi tikanga Māori i roto i te pūnaha ture, engari ko te nuinga o ngā kaupapa here a te Karauna e aro kē ana ki te whakawhenumi i te Māori ki roto i te porihanga o tauiwi.  Arā ētahi Māori i mōhio ki ngā raruraru i pā ki te tangata whenua o Ahitereiria i raro i te mana o Ingarangi, me tō rātou māharahara kei pērā anō ko te iwi Māori. Kua whakatūria he Kaitiaki i te Tangata Whenua hei tiaki i ngā hiahia o te Māori, engari i taupatupatu tana tūranga i te mea i mua i te tau 1842, ko ia anō te tangata i tohua hei whiriwhiri tahi i ngā hokonga whenua mai i te Māori. I te tūnga mai o Kāwana Kerei, ka aro atu ia ki ngā kaiwhakanoho e whakahē ana i te tūranga Kaitiaki, turakina ana e ia te tūranga i te tau 1846.

Te Whakahē i te Tiriti

He tokomaha ngā kaiwhakanoho i kaha kē tā rātou tātā i te Tiriti, tae atu ki ngā kaupapa here a Te Pitiroi i whakaaro ai rātou e kaha rawa ana te arotau atu ki te iwi Māori. Ki tā te Kamupene o Niu Tīreni, ko te aro ki ngā āheinga whenua o te Māori e tohua ana i te Atikara Tuarua, me noho whāiti ki “ētahi āpure torutoru i whakatipuria ai he rīwai, i tū mai ai he kāuta noho”. Ki tāna anō, “he hanga te Tiriti me whakamihi, engari ko tāna kaupapa kē, he whakarata i te hunga mohoao mō tētahi wā”. Arā anō ētahi tāngata i Rānana kei tēnei whakaaro, engari i kaha tohea tēnei e ngā mihingare me ngā kātipa a te Karauna i Aotearoa.

I te tau 1844, tērā tētahi komiti pāremata i kī ake he hanga te Tiriti kāore i hangaia i runga i te whakaaro tōtika, ā, me tāke tonu te katoa o ngā whenua Māori kāore e āta whakamahia ana hei whakatipu kai. Ki te kore e utua te tāke, ka tangohia aua whenua. I te tau 1846 ka whakaataria ēnei tūmomo whakaaro ki tētahi kaupapa taketake hou me tētahi tūtohi hou mō te koroni. Ka riro i te kāwana ngā whenua Māori rahi tonu kāore e āta nohoia ana i runga i ngā tikanga Pākehā. Ko te tohe a ngā mihingare, he rerekē te tikanga o te “noho whenua” e whakahāngaitia ana ki te Māori, arā, ko te whakatipu kai, i tērā e hāngai ana ki ngā kaipupuri whenua i Ingarangi.

Te kaupapa hoko whenua a Hōri Kerei

Arā ētahi wāhanga matua o tēnei kaupapa taketake kāore i whakatinanatia, i te mea i te Nōema 1845 ka makere a Te Pitiroi, ka tū kē mai ko Tā Hōri Kerei hei Kāwana. I mōhio a Kerei ki te whāia ēnei momo kaupapa here e tango kau ana i te whenua i te Māori, he pakanga pea kei te haere.  Ki tāna, ka whakaae noa te Māori ki te hoko i ngā takotoranga whenua rahi tonu ki te Karauna.

Ka whakawāteatia ngā pūtea i hiahia rā ia, ka tahuri a Kerei ki te hoko i ngā whenua nui tonu. Ka haere tonu tēnei mahi i muri i tana wehenga atu i Aotearoa i te mutunga o te tau 1853. Tae rawa ki te tau 1865, he tata ki te katoa o Te Waipounamu, me tētahi haurima o Te Ika a Māui kua riro i te Karauna i ēnei mahi hokohoko. 

Kua kore i taea e rātou te whāwhā atu ngā painga o te ōhanga hou.

He nui ake i te 34 miriona eka i hokona i a Ngāi Tahu i Te Waipounamu. Ko te tohe a te iwi nei i muri mai, kāore i taunahatia he papa rāhui mō rātou, he rerekē ngā pou tawhā o ngā poraka whenua i hokona i tērā i whakaaetia, kāore i tika ngā utu i utua, ka mutu, ko ngā kī taurangi mō ngā kura, ngā hōhipera me ērā atu painga o ngā paenoho Pākehā ka puta ki a rātou, he ngutu kau. I te mutunga iho, kua kore i taea e rātou te whāwhā atu ngā painga o te ōhanga hou. Ka teretere mai ngā tini kaiwhakanoho, ka noho kōpipiri a Ngāi Tahu ki ētahi papa rāhui e 37,000 eka te rahi, he whenua pāpaku te nuinga. Waihoki, kāore rātou i āhei atu ki ō rātou wāhi mahi kai. Ko te mea tino hē katoa, ko te iti o ngā whenua pai hei whakatipu huawhenua, kararehe, me te aha, kāore rātou i āhei ki te tahuri ki ngā mahi ahuwhenua hei oranga mō rātou i te ōhanga hou.

Ngā painga ohaoha, pāpori: ngā 1840 me ngā 1850

Heoi anō, he maha ngā iwi Māori i ora, taha ohaoha, i ngā tau o ngā 1840 me ngā 1850. He wāhi nui tō te Māori i roto i ngā paenoho Pākehā e tū tū mai ana i ērā wā. Ko te whakatipu kai tērā, me te kawe i ngā mahi taumaha e pahore ai te tuarā. Nā rātou anō tētahi wāhanga nui o ngā rawa ahuwhenua e hokona ana ki Ahitereiria, i nui ai ngā whiwhinga pūtea e riro ana i te kāwanatanga i ēnei hokonga.  

I raro i a Kāwana Kerei, ka tautoko tonu te Karauna i ngā whāinga ohaoha a te Māori. Engari i kīia ēnei kaupapa a Kerei e ōna kaiwhakahē he kaupapa here “parāoa me te huka”. I hoatu hoki he moni taurewa ki ngā hapori Māori mō ngā hanga pēnei i te mira parāoa, i te taputapu ahuwhenua me te kaipuke. I hoatu anō he penihana me tētahi utu ā-tau ki ōna anō rangatira nui te mana.

Ka kōkiri anō a Kerei i te “whakakotahitanga” o ngā iwi mā tana kuhu moni autaia tonu ki roto i ngā hōhipera. Ahakoa i wātea ngā hōhipera nei ki te katoa, i puta he painga ki te iwi Māori.  Ka tautoko ā-pūtea anō ngā kura mihingare i te hunga rapu mātauranga. Ahakoa te kore i tino whakapono, tētahi ki tētahi, i te tīmatanga, ka tae ki ngā 1850, kua pai ake te haere kōtui o ngā iwi e rua i raro i te Tiriti.