|
| Pae Reo Pākehā Tāngata Ingoa Nui |
| KEI TĒNEI WĀHANGA A Aotearoa i ngā tau o ngā 1830 Te hanganga o ngā kaupapa-here a Ingarangi Te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni (1835) Ngā tau i mua tata atu i te Tiriti Ngā kaupapa-here a Ingarangi me te Tiriti Ngā rerekētanga i ngā tauira e rua o te Tiriti Ngā take i haina ai ētahi, i kore ai ētahi e haina Nga Kaupapa-Here Tōmua A Te Karauna Ngā Kaupapa-Here "Whakakotahi" me ngā Urupare a te Māori Te Wāhanga Tuatahi o te Rautau Rua Tekau Ka Tipu Haere te aro ki te Tiriti |
NgĀ mahi whakaoti I raro i ngā ture o Ingarangi me ērā atu o ā rātou tikanga, kāore i riro noa i te Karauna te mana o te whenua i te hainatanga o te Tiriti. Kāore tēnei i tutuki kia oti rā anō ētahi atu mahi ōkawa i ētahi marama i muri mai. Heoi anō, ko te Tiriti te takahanga tuatahi i taea ai te pānui ōkawa i tērā āhua i muri mai. Kei wareware kei reira anō te Kamupene o Niu Tīreni e hoe ana i tana waka, ahakoa kāore i whakaaetia e te Kāwanatanga o Ingarangi. I te mutunga o te tau 1839 me te tīmatanga o te 1840, i mua i te hainatanga o te Tiriti, ka whakauru te Kamupene ki ētahi tīti hoko whenua ka hainatia i Pōneke, i Kapiti me Arapaoa, ko te whāinga, kia hokona mai i te Māori he whenua inati tonu i Te Ika a Māui me Te Waipounamu. Kua tukuna mai anō hoki e te Kamupene (me te kore whakaae anō o te kāwanatanga) ētahi kaipuke kawe tāngata ki Pōneke, hei whakakīkī i tētahi paenoho tangata hou i reira. Nā konei i whakatau ai a Hopihona me pānui kua riro i a Ingarangi te mana whenua o te katoa o Aotearoa, ka mutu, kia tere tonu tana pērā, kia mārama ai ngā Pākehā e whakanohonoho ana i Pōneke ka taka rātou ki raro i te maru o ngā kaupapa here o Ingarangi, kāore e āhei te tū hei koroni motuhake. Ka puta tēnei whakatau a Hopihona i te wā e kawea haerehia ana ngā tāruatanga reo Māori o te Tiriti ki te motu hei haina mā ngā rangatira. I te 21 Mei 1840, ka puta tana pānui ōkawa e mea ana kua poua te mana o Ingarangi ki te whenua i Te Ika a Māui, “he mea tuku” taua mana ki a rātou (e ngā rangatira), kua pērāhia anō Te Waipounamu, engari a Te Waipounamu, he whenua nā rātou tonu i “kite tuatahi”. Heoi i kawea tonutia te Tiriti ki Te Waipounamu, ā, i te Pipiri, ka pānuitia e Kāpene Bunbury kua poua te mana o Ingarangi ki Te Waipounamu, he mea tuku taua mana ki a rātou, he kore nōna i mōhio kua puta kē he pānui i a Hopihona mō taua moutere. Ko ngā takahanga ōkawa whakamutunga, i te wāhanga whakamutunga o te tau. Ka hurihia te rohenga o New South Wales kia uru atu ai a Aotearoa. Ka noho pērā mō tētahi wā, engari i te tau 1841 ka whakatūria a Aotearoa hei koroni Karauna tū motuhake. I te wā e tutuki ana ēnei whakaritenga whakamutunga, kua rongo haere ngā rangatira i te pānga tūturu o te mana o te Karauna ki Aotearoa. I te wā e tutuki ana ēnei whakaritenga whakamutunga, kua rongo haere ngā rangatira i te pānga tūturu o te mana o te Karauna ki Aotearoa. I pai ētahi āhuatanga ki a rātou, ko ētahi atu kāore tonu i pai. I manawakawa ngā rangatira o Pēwhairangi e whiwhi moni ana ngā āpiha a te Karauna i ngā kaipuke e ū ana ki reira, engari kua kore ngā kaipuke e utu tāke ki ngā rangatira, ahakoa koirā te tikanga i mua i te hainatanga o te Tiriti. I wheke anō i ngā waeture e paihere ana i te topetopenga o te kauri. Engari hei whakataki i te hunga hara iti me te hunga e takahi ana i ngā whenua Māori, i mahi ngātahi ki ngā whakahaere taua o Ingarangi me ērā atu āpiha e hāngai ana. Me kōrero anō ngā mahi a te Karauna i Pōneke me Whakatū ki te whakataki i ngā Pākehā e takahi ana i ngā pā me ngā mahinga kai a ngā Māori kua kore i whakaae ki te neke i te wāwāhanga o ngā whenua hei nohonoho mā tauiwi. I tautoko anō ngā rangatira i ngā Komihana Kerēme Whenua i whakatūria hei tirotiro mēnā i takahi ētahi o ngā hokonga whenua o mua i te Tiriti i te ture. I whai wāhi atu ētahi rangatira ki ngā whakawānga, me te tāpae i ō rātou mōhiotanga ki te āhua o aua whakaaetanga hoko whenua. |
Kia ngāwari, kia horo ai te pānui
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
Image: ATL A-109-037
Image: ATL PUBL-0011-03 |
||||
|
Kāinga | Pānuitia
te Tiriti | Wātaka | Orokohanga
| Rauemi | Whakataunga
Tiriti | Ngā Take | Mahere Me mātua whakaae te rangatira me te kaipupuri manatārua i mua i te whakamahinga anō o ētahi whakaahua o te pae tukutuku nei. Me mātua whakaae te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull,
Te Puna Mātauranga o Aotearoa, i mua i te whakamahinga anō o ā
rātou whakaahua. Kia kitea ai te roanga atu o ngā kōrero mō
ngā whakaahua a ATL, whakatakotoria te kiore ki runga ake i ngā whakaahua. |