Te hanganga o ngĀ kaupapa here a Ingarangi

I hangaia te nuinga o ngā kaupapa here a Ingarangi mō Aotearoa i ngā 1830 i Rānana. Engari me titiro anō ki te wāhi ki ngā kāwana o te koroni o New South Wales. I whakatūria a New South Wales hei koroni mō te hunga taihara i te tau 1788. Ka tae ki ngā 1830, kua tāone āhua rahi tonu a Poihākena, he rahi anō tōna hapori kaihokohoko. He whai pānga te tokomaha o ngā kaihokohoko nei ki Aotearoa me Te Moana-nui-a-Kiwa. Ahakoa kāore a Aotearoa i raro i te maru o ngā kawana o New South Wales, ka nui tā rātou aro mai ki ngā mahi a ngā tāngata o Ingarangi e noho ana i konei. Ki tā te Kāwanatanga o Ingarangi, he kāinga hauwarea noa a Aotearoa, engari i kite tonu te Kāwanatanga o New South Wales arā ētahi take i ara ake i Aotearoa kāore i taea e rātou te kore e aro atu.

Arā ētahi rōpū i Ingarangi he atawhai tāngata tā rātou kaupapa nui, he nui tonu tō rātou awe i roto i ngā mahi tārai kaupapa here a Ingarangi i ngā 1830. Ko te whakapono o ngā tāngata nei, ka ū mai ana ngā kaipōkai me ngā kaihokohoko o Ūropi ki Aotearoa, tērā tonu ka tata korehāhā te iwi Māori, pērā anō i ērā atu tāngata whenua o Āwherika me Te Moana-nui-a-Kiwa. Ahakoa he iti tō rātou mōhio ki te urutā haere o ngā mate i ērā wā, i mārama pai ngā tāngata nei me ō rātou kaitautoko i te whare pāremata nā te whakapāpātanga atu a tauiwi ki ētahi o ngā iwi ake o ngā Amerika me te tonga o Āwherika i hē katoa ai tā rātou noho, i tata korehāhā anō. Ka huri te titiro ki Ahitereiria, he pērā anō.

Arā anō ngā apārangi whaimana o Ingarangi i whakapau kaha ki te tāmi i ngā mahi whakataurekareka tāngata. I tutuki tā rātou whāinga kia turakina te kaupapa nei i te emepaea o Ingarangi i te tau 1834, heoi, ka tū tonu rātou i raro i te ingoa o te Rōpū Atawhai i ngā Tāngata Whenua, ko tāna, he whakapai ake i te noho a ngā iwi ake huri noa i te emepaea o Ingarangi. Ko Ahitereiria me Āwherika ki te Tonga ngā tino wāhi i nui te māharahara. Me kōrero te awe o te hunga atawhai i roto i te whare pāremata. Me kī nā rātou i puta ai te Pūrongo a te Komiti Whāiti o te Whare Pāremata mō ngā Tāngata Whenua (i ngā whenua kua āta nohoia e Ingarangi). He nui anō tō rātou awe i ngā kaupapa here a Ingarangi mō Aotearoa i ngā 1830.

I tautoko te Kāwanatanga o Ingarangi i ngā mahi tauhokohoko ki Aotearoa, engari kāore i whakaae kia āta whakanohonohongia.

I whakahētia e ngā kāhui atawhai te rironga o Aotearoa hei koroni, hei whenua ka āta nohoia e ngā tāngata o Ingarangi. Ko tō rātou māharahara nui, kei rite ki te koroni i te pito whaka-te-tonga o Āwherika me tō Ahitereiria. Mō ētahi tau i whaihua tā rātou aukati i ngā whakapaunga kaha a ngā kaipakihi pērā i a Edward Gibbon Wakefield kia whakaaetia e te Kāwanatanga tāna kaupapa whakanohonoho tāngata. I tautoko te Kāwanatanga o Ingarangi i ngā mahi tauhokohoko ki Aotearoa, engari kāore i whakaae kia āta whakanohonohongia. I tēnei wā, e tautoko ana ngā kaupapa here emepaea o Ingarangi i tētahi emepaea ko ngā mahi tauhokohoko here kore te tāhuhu, ehara kau ana ko te āta whakanohonoho i ana tāngata ki wīwī ki wāwā. Kei wehe motuhake te koroni (pērā i Amerika), kei pā rānei he raruraru me ngā whakapaunga moni nui (i pērā hoki te āhua i Āwherika ki te Tonga).

Kua mahi ngā āpiha o te Karauna i New South Wales ki te whakataki i ngā raruraru e hua ake ana i ngā kaihokohoko Pākehā me te Māori. I whakatūria ētahi mihingare me ētahi rangatira o Te Tai Tokerau hei Kaiwhakawā Tūmatanui, i whakawhānuitia atu te mana o ngā kōti o New South Wales ki te whakawā i ētahi raruraru i ara ake i Aotearoa, i āta tautokona anō hoki ngā mahi a ngā whakahaere mihingare o Ingarangi i Aotearoa (ko te CMS o te hāhi Mihingare te whakahaere mātāmua).

Engari kāore i pērā rawa te roa o te ringa toro o te ture, arā mai i ngā kōti o New South Wales ki ngā tāngata hara o konei. I kitea tēnei i te urunga atu o ētahi tāngata o Ingarangi ki ngā riri a te iwi Māori, engari i māmā noa tā rātou karo i te ngau a te ture i Poihākena. Ko Kāpene Stewart pea, o te Elizabeth, te tino tauira o tēnei. Nāna i āwhina a Te Rauparaha me tōna apataki i tā rātou whakaekenga i a Ngāi Tahu, i parekuratia ai a Ngāi Tahu. I tēnei āhua, ka whakaae te Kāwanatanga o New South Wales me pakari ake te kitea o ngā kātipa i Aotearoa. Ka whakaae te Kāwanatanga o Ingarangi, ā, whakaritea ana ko James Busby (Te Pūhipi) hei Rēreneti o Ingarangi (he momo kātipa tēnei hei tiaki i ā Ingarangi ake).

Heoi anō tāna, he tiaki kau i te haki o Ingarangi.

Ko te mahi i tohua mā Te Pūhipi, māna e mauhere ngā taihara i Aotearoa e karo ana i te ngau a te ture me ērā atu tāngata mahi kino, ka tuku atu ai ki New South Wales. Engari kāore i whakaritea he pirihimana, he aha atu hei tautoko i a ia. Heoi anō tāna, he tiaki kau i te haki o Ingarangi. Ka puta ana ia ki waho o Pēwhairangi, me uaua ka haere tawhiti, waihoki, kāore te Kāwana o New South Wales, a Kāwana Bourke, me ētahi o ngā mihingare, i tino rata ki a ia. E rika ana a James Stephen, o te Tari o ngā Koroni, ki te whakarite i tētahi tangata pai ake hei piki tūranga mōna.

I te iwi Māori anō āna ake pūnaha mō te wāhi ki te ture, te mana, me ngā mahi paihere i te tangata. Engari ka taka mā Te Pūhipi e whakariterite ngā rangatira Māori kia whakaae rawa mai ngā mana o Ingarangi āe, kua tū he kāwanatanga āhua pakari nei ki Aotearoa. He mea akiaki nāna ngā rangatira nei kia whakatakoto ture e āhua rite ana ki ā te Pākehā, mā rātou anō e whakataki ngā ture nei, me te āwhina mai a tētahi manuao o te Roera Nawi o Poihākena i ōna wā anō. Engari he niho kore a Te Pūhipi. I ētahi wā, ka mahi te Kāwanatanga o New South Wales i ētahi mahi i Aotearoa me te kore tonu e whakamōhio i a ia. Ko te kupu whakarite a tētahi tangata mō Te Pūhipi i ērā wā, he “manuao kore pū”. Heoi anō, ko ia pea te whakatinanatanga o te whakataukī ‘ka whati te tai, ka pao te tōrea’. Arā te tino tauira, ko tana tārai i te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni i te tau 1835. Ki tā ētahi karu hītori, he whakapuakitanga tēnei o te kotahitanga o te iwi Māori.