A Aotearoa i ngĀ tau o ngĀ 1830

He whenua tino rerekē rawa atu a Aotearoa i ngā tau o ngā 1830 i te koroni o Ingarangi i hua ake i muri i te Pēpuere 1840. Ahakoa e āta huri haere ana te ao o te Māori i tērā wā, he ao Māori tonu, he whenua Māori tonu a Aotearoa i te tekau tau i mua i te Tiriti. E whakapaetia ana kei te takiwā o te 100,000 te tokopae o te iwi Māori i tērā wā. E 200 noa iho pea ngā Pākehā i Aotearoa i te tīmatanga o ngā 1830, e noho ana ki ngā takutai o Te Ika a Māui. Engari i ngā tau whai i muri mai, i kaha tonu te taetae mai a tauiwi, i kaha ake anō te whakapāpā tahi me te hokohoko a te iwi Pākehā me te iwi Māori. E ai ki ngā whakatau tata mō te tau 1839, e 2000 pea ngā Pākehā kua rarau te noho ki Aotearoa – 1400 i Te Ika a Māui, me ōna teihana patu tohorā āhua 30 e tū tū mai ana ki te takutai. Nō reira i te ekenga o te tekau tau, kua kaha tonu te tipu o te tokopae Pākehā, engari e iti tonu ana ina whakatairitea ki te tokomaha o ngāi Māori.

Nā te mōhio ki te pānui, ka tuwhera te hinengaro Māori ki ngā ariā hou o te Paipera me te ao whānui tonu.

Kāore i tino rerekē te āhua o te noho a te Māori i ngā tau o ngā 1830 – inā rā, e noho tonu ana ki ōna anō iwi. E kaha ana te whakaatu a ētahi karu hītori o ēnei rā he hoariri kē ētahi o ngā iwi nei, ka mutu, he taki whawhai te mahi a ngā whānau me ngā hapū o roto i aua iwi.

Engari ki tētahi anō titiro, he nui tonu ngā rerekētanga i pā ki te iwi Māori i ngā tau mai i te 1820 ki te 1840. Arā ētahi karu hītori kua tohu i ētahi āhuatanga nui i pā i Aotearoa i tēnei wā, i ārahina ai te iwi Māori e ngā ariki, ngā rangatira, me ngā tohunga – ō rātou kaiārahi tōrangapū, ohaoha, whakapono – i kaha hurihia ai ngā tikanga Māori me te noho a te Māori. Me kī kua tuwhera ngā karu me ngā hinengaro ki te ao nui tonu. I tīmata hoki i konei te whiri i ngā hononga i waenga i te Karauna o Ingarangi me ngā rangatira o Aotearoa. Inā hoki te hui atu a ōna rangatira ki a Kīngi Hōri IV i te tau 1820, me te pitihana a ngā rangatira 13 ki a Kīngi Wiremu IV i te tau 1831, e inoi ana kia āta tiakina e ia te iwi Māori.

Ko ngā tau o ngā 1830 anō te wā i whakaakona ai ētahi Māori ki te pānui me te tuhi (ki te reo Māori) e ngā mihingare o Ingarangi. He mea whakamāori hoki ētahi wāhanga o te Paipera. Nā te mōhio ki te pānui, ka tuwhera te hinengaro Māori ki ngā ariā hou o te Paipera me te ao whānui tonu. Arā anō ngā Māori i rere ki New South Wales, ki Ingarangi rānei, i mōhio ake ai rātou ki te ao tauhokohoko, ki te wāhi ki te kīngitanga, ki ngā pūnaha ture, tōrangapū rerekē tae atu ki te āhua o te mahi tahi a Ingarangi ki ētahi atu tāngata whenua o te ao. E kī ana ētahi karu hītori ina tirohia te mārama o te Māori ki ngā mahi o te takiwā 1820 ki te 1840, ki ō rātou whakaaro, he wāhanga noa te Tiriti o Waitangi o tētahi hononga ka āta whiriwhiria e ngā taha e rua, ehara kē i te kaupapa whakatūturu i te mana o Ingarangi, whakakore rānei i te mana o te Māori.

Ko te nuinga o ngāi tauiwi i rere mai ki Aotearoa taka mai ki ngā tau whakamutunga o ngā 1830, i haere mai ki te kimi oranga mō rātou i ngā rawa māori o tēnei whenua – koia ētahi ko te kekeno i te tonga, ko te tohorā, ko te rākau, ko te harakeke, ko te ika. Mai i te tīmatanga o ngā 1820, whakamahia ai e ngā kaipatu parāoa o Ingarangi me Amerika ngā whanga o te raki hei tumu whakatikatika waka, hei pae okioki. Ka tae ki te tau 1830, kua noho ko Kororāreka, i te Tai Tokerau, tētahi tino pae tauhokohoko, he tino tumu anō mō te hunga whaiwhai tohorā. I te rangi kotahi, tekau mā rua neke atu pea ngā kaipuke ka ū ki Kororāreka, me te tau atu o ngā kaumoana e hia rau nei ki uta. I kaha tonu te tipu o ngā mahi tauhokohoko – hoko atu ki tāwāhi, hoko mai rānei – me te aha, ka anga nui mai ngā kaihokohoko me te hunga arumoni o New South Wales ki Aotearoa.

He mohoao tonu ngā moka o Aotearoa e whakanohonohotia ana e tauiwi i ērā wā. Kei reira ōna momo tāngata huhua – hē mai, aha mai – pērā anō i ērā atu whenua o te ao i nohoia e tauiwi i te rautau tekau mā iwa. Nō ngā iwi maha te hunga whaiwhai tohorā i tau mai ki Aotearoa, nō Ingarangi, nō te Whenua Wīwī, nō Amerika anō hoki. He maha anō ngā Māori i uru ki tēnei ahumahi, hei kaumoana i runga i ngā kaipuke, hei ringa āwhina rānei ki uta, i whiwhi ai ngā kaipuke i te poaka, i te rīwai me ērā atu rawa i hiahiatia.

Mai i te tau 1818, ka tahuri ngā ope taua mau pū o Te Tai Tokerau ki te patu i ētahi iwi i te tonga. Me te aha, ka mate ētahi o ngā iwi nei ki te rere ki wāhi kē noho ai. Ka ara ake i konei te whakataetae a ngā iwi Māori kia whiwhi ai te katoa i ngā kōpere tupua a te Pākehā. Nō waenganui o ngā 1830 i mutu ai te nuinga o ngā mahi pana tāngata, ko te raupatunga o Rēkohu e Ngāti Mutunga rāua ko Ngāti Tama te whakamutunga. Engari e tū tonu ana ōna anō riri i waenga o te iwi Māori i te tau 1840 me tua atu. Ko te whakapono o ētahi karu hītori, i te whiwhinga o ngā iwi katoa i te pū, ka āhua mauru ngā whawhai, engari ahakoa te pono, te hē rānei o tērā whakaaro, ko te mea kē e mōhiotia ana, kāore i mutu katoa ngā riri katoa o te iwi Māori i reira.