NgĀ tau i mua tata atu i te Tiriti

Ko ētahi atu kaupapa nui e rua i ara ake i te wāhanga whakamutunga o ngā 1830, ko te māharahara o te Kāwanatanga o Ingarangi i ngā mahi hoko whenua a ngā Pākehā e noho ana ki Aotearoa, me ngā mahi a te Kamupene o Niu Tīreni, i tāna kaupapa “whakakoroni pūnahanaha” i Aotearoa. Ko ngā raruraru hoko whenua me te whakapau kaha a te Kamupene o Niu Tīreni ki te tukutuku mai i ngā tāngata ki konei noho ai, he āhuatanga kua kore i taea e te Kāwanatanga o Ingarangi te karo. Āpiti atu ki tērā, ko te haere ture kore o ana tāngata i Aotearoa tētahi take me āta tirotiro ka tika.

Mai i te tīmatanga o te whakapāpā tahi a te iwi Māori me te Pākehā, kua haere ōna anō mahi hoko whenua. Ka tae ki te wā o te Tiriti, e whā ngā momo hoko whenua. Ko te tuatahi, ko ngā whakaritenga i waenga i ngā rangatira me ngā whakahaere mihingare, i hua ake i te hiahia o ngā rōpū mihingare ki te whenua hei whakatū teihana mihingare, tae atu ki ētahi atu whare, pāmu hoki mō rātou. Arā anō ngā whakaritenga tauhokohoko iti i waenga i te Māori me ngā kaipatu tohorā, ngā kaitapahi paparākau, me ngā kaihokohoko, i ētahi wā, hei whenua whakahaere pakihi, i ētahi wā, hei pito whenua mō ā rātou whānau Māori hāwhe kaihe. Ka kaha ake te tūpono uru mai o te Kāwanatanga o Ingarangi ki te whakahaere i te whenua i te mutunga o te 1830, ka kaha ake anō te uru mai o ētahi tāngata arumoni i New South Wales, pērā i a William Wentworth, ki ngā mahi hoko whenua. Ka hokona e ia ngā whenua rahi tonu, mai kore e whiwhi taitara tūturu ā taihoa ake. Ko te momo hoko whenua tuawhā, ko tā te Kamupene o Niu Tīreni hoko inati i ngā whenua rahi tonu i te haurua whakatetonga o Te Ika a Māui me te haurua whakateraki o Te Waka o Māui, i ngā tau 1839-40. He nui anō ngā tautohe mō te āhua o tā rātou hoko. Arā anō ētahi mihingare i hoko whenua, ahakoa te kore e whakaae o Rānana, ka tāpui kē ai mō te Māori, kia kore ai e riro katoa atu i te Kamupene o Niu Tīreni.

Ko tētahi āhuatanga matua o te Tiriti o Waitangi, ko te whakahau kia hokona katoatia ngā whenua i Aotearoa ki te Karauna anake.

Pērā anō i te Tiriti tonu, he rerekē pea tā te Pākehā titiro ki te tikanga o tēnei mea, te hoko i te whenua, i tā te Māori. Kāore i te whakaae tahi ngā karu hītori katoa, engari he tokomaha rātou e whakaaro ana kāore te Māori i whakapono ka hokona ana te whenua, ka riro mō ake tonu atu. Ki tā te Māori, ka āhei te kaihoko mai ki te whakamahi i te whenua, i runga anō i ngā hononga tauawhiawhi i waenga i a rātou me aua Pākehā e noho tahi ana ki a rātou. Koinei anō te whakapae a te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi. Ka tupu haere te āwangawanga o te Kāwanatanga o Ingarangi ki te āhua o ngā mahi hoko whenua, ā, i te tau 1838, ka whakahaeretia e te Whare o ngā Ariki he uiuinga motuhake. Ko tā rātou i kite ai, ki te waiho kia haere tonu, taihoa pea ka pakaru mai te riri i Aotearoa. Kāore te Kāwanatanga i hiahia kia pērā, inā e kumea tonutia ana ōna whakaaro e ngā rōpū atawhai. Ko tētahi āhuatanga matua o te Tiriti o Waitangi, ko te whakahau kia hokona katoatia ngā whenua i Aotearoa ki te Karauna anake, e mea ana kāore ngā tāngata tūmataiti e āhei ki te hoko whenua mai i te Māori – ka hokona katoatia ngā whenua Māori ki te Karauna. Ko te whakaaro ia, mā konei e nahanaha ake ai te āhua o ngā mahi hokohoko whenua.

Ko te hoko whenua ki te Karauna anake, he tikanga i whāia i ngā koroni katoa o Ingarangi. Hei tauira, i Amerika (i te wā i noho ai a Amerika hei koroni nā Ingarangi), kāore i mana te hokonga o ngā whenua o te tangata whenua mēnā i hokona tikahia mai i a rātou e ngā kaihoko tūmataiti, e ngā mana ā-rohe rānei.

Me kōrero anō te Pūtahi o Niu Tīreni, i tū mai i te tau 1837, i huri ki te Kamupene Whakakoroni o Niu Tīreni i te tau 1838. He tūātinitini ngā kōrero mōna me tana hononga ki te Kāwanatanga o Ingarangi. Heoi anō, ko te whakapono o te hunga whakatairanga i te Kamupene (ko E.G. Wakefield tana kaihautū), ko te neke a ngā tāngata o Ingarangi ki whenua kē noho ai te rongoā mō ngā raruraru pāpori o Ingarangi. Kua whakatūria kētia e rātou tētahi koroni whai hua ki Ahitereiria ki te Tonga (1834), ā, kua tahuri ki te āta whakatakoto mahere mō ngā paenoho Pākehā i Aotearoa. I te mutunga o te tau 1839, ka wehe mai ētahi tāngata e hia rau nei i Ingarangi, e whai ana kia rarau tā rātou noho ki Aotearoa. Engari kāore anō tēnei wawata o rātou kia whakaaetia e te Kāwanatanga o Ingarangi.

I te wā e haere tonu ana ngā whiriwhiri a te Kāwanatanga o Ingarangi me te Kamupene o Niu Tīreni, i te titiro anō te Kāwanatanga ki ētahi ara e hurihia ai a Aotearoa hei wāhanga o Ingarangi. (Heoi, kia maumahara tātou ehara a Aotearoa i te whāinga mātāmua a te Kāwanatanga o Ingarangi, a te Tari o ngā Koroni rānei i ērā wā, e warea kē ana a Ingarangi ki a Āwherika ki te Tonga me Kānata.) E taukumea ana te āhua o te urutomo mai. Kua toro mai a Kāpene William Hobson (a Te Hopihona), kaihautū o te HMS Rattlesnake, ki Aotearoa i te Haratua o te tau 1937, ā, ko tāna atu ki te Kāwana o New South Wales, me whiwhi “taitara ā-ture te Karauna mō ētahi takiwā torutoru nei, tae atu ki ētahi i Pēwhairangi”. I ēnei paenoho tauhokohoko iti, ka whakatūria he kōti, nāwai nāwai ā, ka horapa haere te mana o Ingarangi ki te nuku o te whenua.

Nō te 30 Haratua 1839 te whakatau kia tāpiria ētahi wāhi o Aotearoa ki ngā whenua ake o Ingarangi. Nā Lord Normanby, te Hēkeretari mō ngā Koroni, tēnei whakatau. Nō te Pipiri 1839 ka hainahia e Kuini Wikitōria he momo pānui ōkawa e kīia nei he ‘Letters Patent’. Nā tēnei pānui i whakarerekē ngā taitapa o New South Wales kia uru mai ai “ērā o ngā whenua o te huinga moutere i Te Moana-nui-a-Kiwa e karangatia nei ko Niu Tīreni tērā ka taka ki raro i te maru o te Kuini”. Nō reira i te whakahautanga kua riro i te Karauna te mana o te whenua o Aotearoa i te tau 1840, ka noho kē a Aotearoa hei wāhanga o te koroni o New South Wales.

He kaha tonu te ngarengare o ngā tohutohu kia uru te katoa o Aotearoa ki roto i ngā whakaritenga, me te whakaaro anō ka puta ngā painga ki te Māori ina pērā te āhua.

Ka tuhia ngā tohutohu mā Hopihona i waenga o te tau 1839, kātahi ka tukuna ki a ia i te Akuhata. Nā te rerenga mai o ngā kaipuke o te Kamupene o Niu Tīreni ki te takiwā o Te Moana o Raukawa, ka tohutohungia a Hopihona kia whakapau kaha ki te tāpiri i te katoa o Aotearoa ki raro i te maru o Ingarangi, mēnā ia i whakaae e tika ana. Engari kāore i te tino mōhiotia pēhea rawa te awe o Hopihona i roto i tēnei mahi. He kaha tonu te ngarengare o ngā tohutohu kia uru te katoa o Aotearoa ki roto i ngā whakaritenga, me te whakaaro anō ka puta ngā painga ki te Māori ina pērā te āhua. Kua oti i te Kāwanatanga o Ingarangi te whakatau he “mana ā-ngutu noa” te mana Māori i tērā wā, ā, ko ngā painga o te tiaki a Ingarangi i a rātou “ka nui noa atu i ngā painga o te pupuri tonu ki tō rātou mana motuhake, he mana kua kore hoki e taea e rātou te pupuri kia mau”.