Te hĒ haere o te haere kŌtui i raro i te Tiriti

Ko ngā kōrero e whai ake nei, he whakarāpopototanga kau o ngā āhuatanga matua i pā mai i te tau 1840 taka mai ki ngā 1970. Kei te wāhanga tuarua o ngā kōrero ka utaina ki tēnei pae tukutuku te roanga atu o ngā kōrero.

He pēhea rawa te whai takenga o ngā kupu ake o te Tiriti i ngā tau tata i muri i te hainatanga? E ai ki ngā taunakitanga, ko te hononga whānui o te iwi Māori me te Karauna i whakatinanahia e te Tiriti te mea nui, kaua ngā kupu ake i tāia ki te pepa. I whakapono ngā rangatira ka mau tonu tō rātou mana, me ā rātou whāinga tika ki te whenua, ā ina tutuki tēnei, ka whakaae rātou ki te mahi tahi ki ngā āpiha a te Kuini ki te whakatau i ētahi atu take. Mō te wāhi ki te Kāwanatanga, ka pīia e rātou ngā kupu ake o te Tiriti i ētahi wā i whakaaro ai rātou koirā tonu tā te iwi Māori i hiahia ai. I te tau 1844, ka hikina e Kāwana Fitzroy te whakaritenga kia mātua hokona ngā whenua ki te Karauna anake, kia taea ai e te Māori te hoko tika atu i ana whenua ki a tauiwi mō tētahi wā. Nā te Native Exemption Ordinance, ka hurihia e Fitzroy te ture whakatika taihara kia uru ai ngā rangatira ki roto i ōna whakahaere. He kawenga tēnei kāore i taea e te Karauna te karo, otirā, he kawenga i paitia e ngā rangatira. Ka whai tonu a Kāwana Kerei i te ia o ngā kaupapa here a Fitzroy, inā tana Whakahau Kaiwhakawā ā-Rohe o te tau 1847 i noho ai ētahi Māori hei kaiwhakawā. He huarahi tēnei i whakaaetia ai e te ture ētahi tikanga Māori, engari ka mau tonu ngā mana o Ingarangi ki ā rātou kaupapa here whānui, e mea ana ki te whakakotahi i ngā iwi e rua i raro i te pūnaha ture kotahi.

I ngā tau o ngā 1850 me ngā 1860, he āhuatanga i ara ake i hē haere ai te mahi kōtui a ngā hoa Tiriti e rua. I te tau 1852 ka whakamanatia te Ture Kaupapa Taketake o Aotearoa, i whakatūria ai e tauiwi tētahi whare pāremata mō rātou, me te aha, waiho ana a ngāi Māori ki waho. Ka kite te iwi Māori e timu ana te mana i te Karauna, tō rātou hoa mahi tahi mō ngā tau tuatahi o te Tiriti, e pari kē ana ki te marea Pākehā. Ka tupu haere te āwangawanga o te iwi Māori i tēnei āhua. Ka tahuri ki te kōkiri i ā rātou ake kaupapa tōrangapū, pērā i te whare pāremata Māori motuhake, i te Kīngitanga, me ngā rūnanga ā-rohe.

I te tekau tau o ngā 1860, ka nui ngā tūkinotanga o te iwi Māori. Ka tū ngā ope taua o te Karauna ki te whakatutuki i ngā mahi hoko whenua, ki te turaki i ngā kaupapa mana motuhake Māori, ki te tango whenua i Waikato, i Taranaki me ētahi atu takiwā. Ka noho ko te whare pāremata i nōhia nuitia e tauiwi me ngā kāwanatanga i hua ake, ko rātou tonu te “Karauna”. Engari ko te whakaaro i mau tonu ki ngā hinengaro o ētahi Māori, i ahatia rā te kawenata i hainahia tahitia e rātou me te Kāwanatanga o Ingarangi, te kīngitanga o Ingarangi? Arā ētahi kei te mau tonu ki tēnei whakaaro i ēnei rā.

Arā anō ētahi whakahaere, ko tōna tikanga he mea whakatū hei hāpai i te Tiriti, ka turaki kē i ngā pākai o te Tiriti mō te iwi Māori. Hei tauira, ko te Kōti Whenua Māori i whakatūria i te tau 1862. Ko tāna, he whakamāmā ake i te whakanohonohotanga o te whenua e tauiwi, i te mea ka hurihia ngā whenua tōpū o ngā hapū hei whenua ka kotahi noa te ingoa tangata o runga i te taitara. Me te aha, ka taea noatia ngā whenua pēnei te hoko atu ki te Pākehā. He takahi tonu tā ngā taitara whenua whai ingoa kotahi nei i tukuna e te Kōti Whenua Māori i te mana o te iwi. Ka āhei noa ngā tāngata takitahi ki te hoko i ō rātou pito whenua. Ka mutu, i te urunga atu o te Karauna ki ētahi mahi hoko whenua āhua hē nei, ka hē kē atu tana tūranga, ki tā te Māori titiro.

Ka haria ana e te Māori ōna nawe mō ngā whenua, ngā awa me ngā moana ki te kōti, i raro i te Tiriti o Waitangi, he aha te aha. Kāore hoki he tūranga tūturu mō te Tiriti i roto i ngā ture o te motu. Ki te tūpono whakaae te Kāwanatanga, tērā ka whakahuatia ake i roto i ētahi atu ture. Koinei tonu te āhua i ēnei rā – kāore anō kia āta whakamanatia te Tiriti ake i raro i te ture. Mai i ngā 1870 ki ngā 1970, ka kaha haere te tono a te iwi Māori (tae atu ki ētahi o ngā kūpapa i whawhai i te taha o te Karauna i ngā pakanga o ngā 1860), kia whakamanatia te Tiriti o Waitangi, kia whai niho hei taonga tautoko i ngā whāinga tika a te Māori, hei tūāpapa mō ngā mahi rongoā i ngā takahanga o ōna kupu, o ōna mātāpono. Nā wai ā, ka puta he hua i tēnei whawhai roa, koia tērā ko te Ture mō te Tiriti o Waitangi 1975 me ōna whakahoutanga, nāna i whakatū te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi hei āta tirotiro i ngā kerēme i raro i te Tiriti.