KŌRERO POTO

Me kī pēnei noa ake, ko tēnei mea te hītori, he taukumekume i waenga i ngā whakamāoritanga maha o ngā āhuatanga kua pā i ngā rā o mua. E taea ana ngā hītori katoa te taukumekume, ā, kua roa ngā karu hītori e taukume ana i ngā hiahia me te mārama o ngā āpiha Karauna me ngā rangatira Māori i whai wāhi ki te hainatanga o te Tiriti o Waitangi i te tau 1840. E whai ana tēnei kōrero poto mō te Tiriti o Waitangi ki te whakaata i ngā māramatanga o nāianei e whakaaetia nuitia ana mō te Tiriti me ngā hononga o te Karauna me te iwi Māori i tērā wā.

I te tīmatanga: ngā tau 1830

I Aotearoa i te tau 1840, 100,000 pea ngā Māori, ā, he tino tokoiti ngā Pākehā – ko te nuinga, he kaipatu tohorā, he kaipatu kekeno, he kaihokohoko rānei – tae atu anō ki ngā mihingare i tukuna mai hei whakawhere i ngā Māori kia tahuri ki te whakapono Karaitiana. He tokomaha ngā mihingare i hāpai i ngā mahi tautiaki i ngā tāngata whenua o te ao, kāore i pai ki ngā mahi hē, mahi ture kore a ētahi o ngā Pākehā e noho ana ki Aotearoa i tērā wā. I kaha anō te tautoko mai a ētahi o te Tari Koroni i Ingarangi i ngā mihingare nei. I te āwangawanga hoki ngā mana o te Emepaea kei whakakā ngā Pākehā ture kore i te riri ki te Māori, ā, ka mate te Tari ki te whakapau moni nui tonu ki te pēpēhi i te whawhai. 

Ka tae ki ngā 1830, kua tīmata te here a Ingarangi i ngā mahi a ngā kaiwhakanoho, ā, i te tau 1832 ka whakatūria a James Busby (Te Pūhipi) hei māngai whaimana i Pēwhairangi. Ahakoa kāore a Ingarangi i tino kaikā kia riro i a ia te mana whakahaere o te whenua nei, kāore rātou i hiahia kia tangohia a Aotearoa e tētahi atu o ngā whenua o Ūropi mō rātou ake. 

Te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni, 1835

I te tau 1835 ka kumea e Te Pūhipi ngā whakaaro o ngā rangatira tokomaha o Te Tai Tokerau kia haina i te W[h]akaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni. Ko tā te whakaputanga nei, he whakapūmau i te “Kīngitanga” me te “mana i te w[h]enua” o te "w[h]akaminenga o ngā hapū o Nu Tīreni". Engari i te mutunga iho, he tuhinga niho kore.

Ka kaha ake te whakaaro me āta whai wāhi atu a Ingarangi. Ko tētahi take i pēnei ai, ko te aranga ake o te Kamupene o Niu Tīreni, he rōpū kōkuhu moni tūmataiti ko te “whakakoroni pūnahanaha” tā rātou whāinga nui. Ko te hokonga inati o ngā whenua Māori tētahi mahi hē i hiahia ai te hunga atawhai tangata kia tere haukotia.

Te Tiriti o Waitangi, 1840   (Treaty of Waitangi, 1840)

Ka tae rawa ki te tau 1839, kua kore i taea e te Kāwanatanga o Ingarangi te kore e aro mai ki ngā āhuatanga i Aotearoa. I te Ākuhata ka tonoa mai a William Hobson (Te Hopihona) ki te whiriwhiri tahi ki a ngāi Māori kia riro ai i Ingarangi te mana whenua o ngā wāhi o Aotearoa e whakaaro ana ia e tika ana. 

Ka tae a Te Hopihona ki Pēwhairangi i te Hānuere 1840, me te pānui ka āta tirohia te katoa o ngā hokonga whenua. He mea whakamāori te Tiriti e te mihingare nei a Henry Williams (Te Karuwhā), ka tāpaea ki te aroaro o ngā rangatira Māori āhua 500 i te 5 Pepuere 1840. I te rā o muri mai ka hainatia e ētahi rangatira āhua 40. Hepetema rawa ake, kua hainatia ētahi tauira o te Tiriti puta noa i te motu e ngā rangatira āhua 500, he wāhine anō ētahi. Ko te tino nuinga i haina i tētahi tauira reo Māori.

Te mana whenua

Kua noho ngā rerekētanga i waenga i te tauira reo Pākehā me te tauira reo Māori hei tautohenga mā ngā karu hītori. I whakaae ngā rangatira Māori i raro i te Tiriti ka tukuna te mana kāwanatanga ki te Karauna. Engari ko te mea e tautohea ana, āe rānei i mōhio rātou ka pā atu anō tēnei mana whakahaere ki ā rātou ake kawenga (ka pā noa rānei ki ā tauiwi), i mārama rānei rātou ki te tikanga o te ‘sovereignty’, koia te kupu i whakamahia i te tauira reo Pākehā. Ā, he mea nui ki te Māori te kupu ā-waha, nō reira he rite te mana o ngā whakamārama i puta i te waha o Te Hopihona ki tērā o ngā kupu i tuhia.

I kōrero nuitia e Te Hopihona ngā painga ka puta ki te iwi Māori i te Tiriti, me te whakaiti i te pānga o te kāwanatanga ki te rangatiratanga. Ko te rangatiratanga hoki te mea i whakapūmautia ki ngā rangatira i te Atikara II o te Tiriti reo Māori. I te rongonga ake ka toitū tonu tō rātou mana, whakaae tonu atu ētahi rangatira ki te haina i te kirimana. Arā anō ētahi i haina, engari me te ngākaurua anō. Ā, ko ētahi anō i kape i te Tiriti, ā, arā ētahi kāore i tae atu te Tiriti ki a rātou.

Ka puta te kupu a te Tari Koroni e mea ana ko ngā hapori katoa ka taka ki raro i te Tiriti, tae atu ki ērā kāore i haina. Engari kāore anō i tatū ka pēhea rawa te haere kōtui o te mana whenua i riro i a Ingarangi me te rangatiratanga o ngā Māori. Ka pānuitia te mana whenua ki runga o Aotearoa whānui i te 21 Mei 1840. I te tau 1841 ka riro hei koroni motuhake.

Nō te Hepetema 1842 ka mate a Hopihona. Ko Robert Fitzroy (Te Pitiroi) te kāwana hou, nāna i whakaū ētahi whakaritenga i raro i te ture hei hāpai i ngā tikanga Māori. Engari anō te kāwana o muri mai i a ia, a Hōri Kerei, ko tāna, he whai kia tere whenumi te iwi Māori ki roto i te iwi Pākehā. Heoi, i pōturi tonu te rongo tūturu i te pānga o te Tiriti, ā, e tino hāngai ana tēnei ki ngā takiwā he Māori te nuinga o ngā tāngata e noho ana ki reira.

Te ngaronga o te whenua me te awe: ngā 1850 ki ngā 1870

E taetae tonu mai ana ngā kaiwhakanoho, ā, i te tau 1852 ka takoto he kaupapa taketake e tuku ana i te mana kāwanatanga ki a rātou. Ka hē kē atu i konā te hononga Tiriti. Kāore i uru he Māori ki te Whare Pāremata kia 1867 rawa te tau. Ka nui tō rātou āwangawanga i te rironga atu o te mana tūturu i te kāwana ki ngā kaiwhakanoho. Me te āwangawanga anō o ngā rangatira tokomaha i te rironga o te whenua. I ngā tau tuatahi o ngā 1860, kua riro te nuinga o Te Waipounamu me tētahi haurima pea o Te Ika a Māui i ngā ringaringa o tauiwi. Ko tētahi o ngā urupare a te iwi Māori, he whakatū i te Kīngitanga i te tau 1858. Ki tā te kāwanatanga, he tukituki tā ēnei momo kaupapa i te mana whenua o te Karauna.

Nō te tau 1860 i hū ai te riri i Taranaki, ka toro ki roto o Waikato i te tau 1863, ahu atu ki Te Puku o te Ika. Nō te tau 1872 rawa i mutu ai te horapa haere. Ka whakatūria he ture i te tau 1863 i taea ai e te kāwanatanga te tango ngā whenua o ngā Māori i uru ki te pakanga. Ka nui te whakatakariri o te iwi Māori i tēnei āhua. Arā hoki ētahi Māori kāore i whawhai, i whawhai rānei i te taha o te Karauna, i tangohia anō hoki ko ō rātou whenua.

Nā te Ture Whenua Māori o te tau 1862 i āhei ai ngā kaiwhakanoho ki te hoko i ngā whenua Māori i muri i te tirohanga nō wai ake aua whenua. Ko te whakaaro ia, ka uru he Māori ki roto i ēnei āhuatanga, engari i turakina te Ture i te tau 1865, ka tū kē mai he pūnaha kōti ōkawa ake e kaha hāpai ana i ngā tikanga ture Pākehā, e whakakaha ake ana i te awe o ngā kaiwhakawā Pākehā.

Nō te hapori kē ngā pito whenua Māori, ehara nō te tangata takitahi. Engari ka whakawhiwhia e te kōti ngā taitara ki ngā tāngata takitahi, me te aha, kua kore i noho mā te rangatira me te iwi e whakataki ngātahi ō rātou whenua.  Ka āhei noa te tangata nōna te ingoa e mau ana ki te taitara ki te hoko i tana pānga whenua, kāore he tirotiro, kāore he aha.

Ahakoa arā ētahi iwi i whai kia hokona rautakihia ō rātou whenua, kāore i tino nui tō rātou awe i roto i te hokonga o te whenua. Kotahi mano, e iwa rau rawa ake te tau, kua riro tētahi wāhanga nui o Te Ika a Māui, nā te nui o te utu hei kawe i ngā nawe ki te kōti, me te tukunga o ngā taitara takitahi.

Te aro nui ki ngā nawe: ngā 1890 ki ngā 1970

I roto i ngā tau ka kaha kē atu te tahuri a te iwi Māori ki te Tiriti hei tiaki i a rātou i ngā mahi hē a te Karauna, engari kāore i tutuki tō rātou hiahia kia whakatūturutia. Ka whakatūria he Pāremata Maōri i ngā 1890, engari kāore i whakaaetia e te kāwanatanga. Ka whakatūria anō hoki te Kauhanganui, he whakakaha ake tēnei i te Kīngitanga.

Heoi anō, ka mau tonu te Karauna ki te whakaaro me whakawhenumi te Māori ki roto i te porihanga Pākehā. Ka waiho mā ngā kaiwhakawā e whakawā i roto i ngā hapori Māori, i runga i te ture Pākehā. Ko tōna haurua o te taupori Māori i tuku i ā rātou tamariki ki ngā Kura Māori. He tokomaha ngā kaihautū o te ao Māori i kuraina tuatahitia i ngā Kura Māori nei.

I te wāhanga tuatahi o te rautau rua tekau, i whaihua ētahi o ngā whakapaunga kaha a Apirana Ngata, a Māui Pōmare, a Te Rangihīroa mā, me ētahi anō o te Young Māori Party. Hei tauira, arā ngā pūtea i whakaritea hei whakapai ake i ngā whenua e puritia tonutia ana e te iwi Māori.  Nō ngā 1920 ngā takahanga tuatahi ki te whakatika i ngā mahi hē i pā ki te Māori, inā i utua he moni paremata mō ētahi roto. 

I āhua ora ake te iwi Māori i muri i te tau 1935. I iti ake te ōrau o ngā kōhungahunga e mate ana, i pai ake anō hoki ētahi atu waitohu pāpori. Ka kaha ake te whakanuitia o te rā i hainatia tuatahitia ai te Tiriti, arā, te 6 Pēpuere, me te rūpeke atu o te mātinitini ki Waitangi i ia tau. I te tau 1960 ka tohua te Rā o Waitangi hei “rā whakanui ā-motu”. I te tau 1973, ka meatia hei rā whakatā tūmatanui.

Te whakatau i ngā take: mai i te tau 1975

Nā te Ture mō te Tiriti o Waitangi 1975 ka whakamanatia te Tiriti i roto i te ture. He mea whakatū te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi hei tirotiro i ngā take Māori, engari ko ngā āhuatanga anake mai i te tau 1975 i whakaaetia kia tirohia. Heoi, i te tau 1985 ka whakawhānuitia atu te awe o te Rōpū kia taea ai e ia te tiro whakamuri ki ngā take i pā mai i te tau 1840. I konei ka noho ko te whakataunga o ngā take tētahi arotahinga nui a te iwi Māori.

Arā ētahi tāngata e whakapono ana nā ngā mautohe me ngā riri o te iwi Māori mō ngā take Tiriti mai i ngā 1970, kua hē te noho tahi a ngā tāngata katoa o Aotearoa; arā anō ētahi e mea ana ko te roa kē o te wā e takahia ana te Tiriti, koirā kē te take i raru ai tā tātou noho. Ahakoa pēhea, nā te iti o tō tātou nei porihanga me ngā hononga maha i waenga i te iwi Māori me te iwi Pākehā, e kore e taea te karo ngā ueuetanga i te hapori e hua ake ana i ngā tautohetohe mō te Tiriti.

Ko ētahi tāngata ka tiro whakamuri rā anō ki ngā kī taurangi o te tau 1840 e mau mai ana ki te Tiriti o Waitangi, te tuhinga taketake o Aotearoa, me te wānanga i te wāhi ki ēnei kī taurangi i roto i Aotearoa i ēnei rā.