Te paheke ATu ki te pakanga

I raro i te kaupapa here “whakakotahi”, ka whakamanaia e Kerei te Whakahau Kaiwhakawā ā-Takiwā 1847. Ka whakatūria he rangatira Māori ki ngā kōti hei “āteha”.  I kimihia anō ētahi Māori kia tū hei pirihimana. 

Nā ēnei mahi āna i tomo atu ai te pūnaha ture ki roto i ngā hapori Māori, i torokaha ake ai te mahi tahi a te Māori me tauiwi mō ngā kaupapa tauhokohoko. I aro anō te pūnaha ture ki ētahi whakaaro Māori mō tēnei mea te hara, me ngā momo whiu e tika ana. I pai ēnei kaupapa ki ngā Māori tokomaha, engari i āhua rūkahu a Kerei (he rite tonu tana whakangako i a ia ki ngā mana o Rānana) mō te kaha o te whakakotahitanga i raro i a ia. Ko tāna i pūrongo ai, hei aha te whakatū “Takiwā Māori” e riro ai i te Māori te mana whakahaere i āna ake kawenga. I whakaritea hoki kia tū mai ngā Takiwā nei i raro i te tekiona 71 o te Ture Kaupapa Taketake o Aotearoa 1852. 

Te nekeneke o te mana

Nā tēnei Ture anō i tuku te mana whakahaere i te motu ki ngā kaiwhakanoho.  Engari nā te noho mai o tētahi here pupuri whenua e rite ana ki ērā mō ngā whenua Pākehā, kua kore te nuinga o te iwi Māori (me ētahi Pākehā tokomaha) i āhei ki te pōti, ki te uru rānei ki ngā tikanga pāremata.  Ka kitea i konei te taukumekume a te Māori me tauiwi mō te mana te take. Ahakoa kei te kāwana te mana whakahaere i ngā take Māori, ka tū mai te rūnanga hou hei reo taikaha, hei reo tātā mō ngā hiahia o te Pākehā. Ka kite iho te iwi Māori kua nekeneke te pū o te mana. Kua neke atu i te kāwana – te māngai o te Kuīni nāna i haina te Tiriti – ki tētahi whakahaere kāore i nui te aroha ki te iwi Māori, i pare i ō rātou hiahia ki rahaki.

Ka tono ētahi rangatira nui te mana pērā i a Wiremu Tamihana Tarapipipi kia whai wāhi rātou ki te kāwanatanga o tō rātou ao, engari ka kaha kē atu te pīia o ēnei tono, ka kaha kē atu. I te tau 1858 ka whakamanaia ētahi ture (te Ture Waeture Takiwā Māori me te Ture Takaamionga Kōti Takiwā Māori) ko te tikanga mā konei e whai tikanga ai te uru atu a te Māori ki roto i te whakahaerenga o ā rātou ake kawenga. Engari kāore i kitea rawatia ngā hua o ēnei ture tae rawa ki ngā tau tuatahi o ngā 1860 – i tōmuri rawa tēnei hei whakarata i ētahi o ngā iwi Māori.

Te Kīngitanga

I tō rātou mataku kei riro haere tonu ō rātou whenua me tō rātou mana, ka tahuri ngā iwi maha ki te whakakaha i ō rātou rūnanga ā-iwi. Arā anō ētahi i ārahina e Waikato-Tainui ki te whakatū kīngi Māori me kore e taea ō rātou whenua me ā rātou tāngata te whītiki i ēnei wā o te pāhekeheke.

Heoi anō tā rāua i wawata ai, mā rāua e whakahaere ā rāua tāngata i raro i te maru o Kuīni Wikitōria.

Ehara, i te tau 1858, ka tū mai ko Potatau Te Wherowhero, ko ia te Kīngi Māori tuatahi. Whai i muri i a ia ko tana tama, a Tāwhiao, hei Kīngi tuarua i te tau 1860. Ko tā rāua i kī ai, kāore rāua i whakahē i te taetae mai a tauiwi ki konei noho ai, i te mana whenua rānei o te Karauna i ngā whenua o te Karauna. Heoi anō tā rāua i wawata ai, mā rāua e whakahaere ā rāua tāngata i raro i te maru o Kuīni Wikitōria, pērā anō i te Pāremata i whakahaere ana i ngā kawenga a ngā kaiwhakanoho.

Ki ētahi o tauiwi, he ara te Kīngitanga e taea ai te kuhu atu te “ture” ki ngā takiwā Māori “mana kāwanatanga kore”. Engari ki tā Hōri Kerei (i whakahokia mai hei Kāwana i muri i te tau 1861) rāua ko Thomas Gore Brown (Koa Parāone) he “rīki whenua” te Kīngitanga e āta takahi ana i te mana o te Karauna, e whakararu ana i te taetae tonu mai o tauiwi ki Aotearoa. E arotahi ana tēnei whakaaro ki ngā kupu a ētahi o ngā kaiārahi wāwāhi tahā o te Kīngitanga, engari ka noho koinei te aronga nui o te urupare a te Karauna ki te Kīngitanga. 

Te mautohe ki te hokonga o te whenua

I ngā 1850 ka kaha ake te ātete a te iwi Māori i te hokonga o ō rātou whenua. Kua whakaahuatia e ngā karu hītori ētahi tauira maha o ngā mahi māminga a ngā āpiha hoko whenua a te Karauna, tae atu ki te hoko i ngā poraka whenua ahakoa te whakaae a te tokoiti noa o te hunga nōna te whenua. Ko tētahi atu mahi nukarau, ko te whiriwhiri tahi ki ētahi rangatira tokoiti i tētahi tāone noho tawhiti i ngā whenua e hokona ana, ka whakamōhio noa i ērā atu tāngata nō rātou te whenua kua hokona kētia.

I te tau 1859 ka whakaae a Kāwana Paraone ki te hoko i ētahi whenua i Waitara, ahakoa te kaha whakahē a te rangatira nui a Wiremu Kingi Te Rangitāke, me ētahi atu kaikerēme, i tēnei mahi. Ka whakahaua e Parāone te ope taua kia tautoko i te rūritanga o te whenua nei i te Maehe 1860, ka taka ki te whawhai mau pū, kotahi tau e haere ana te riri nei. I muri mai ka whakaae a Kāwana Kerei nō te Karauna te hē, whakahokia ana te poraka ki te hunga nōna ake te whenua.

Te hui i Kohimarama, 1860

I te Hūrae o te tau 1860, ka whakarauikatia e Kāwana Parāone ētahi rangatira i whakaarotia he “kūpapa”, ki Kohimarama, i Tāmaki-makau-rau. Ko tana tūmanako, kia tautoko mai rātou i te tū a te Karauna i Taranaki. Me tana hiahia anō kia mōriroriro kē atu te Kīngitanga, i te mea i tautoko te Kīngitanga i ngā Māori i ātete i ngā hōia i Waitara. Kāore i tino kaha te hāpai a ngā rangatira i tēnei hiahia o Parāone, engari he nui atu i te 200 ngā rangatira o ngā tōpito o te motu i puta ake ki te hui, ā, i te mutunga o te hui, ka whakaūngia ngā kupu o te Tiriti o Waitangi. 

I āhua puta i te hui he kī taurangi ki te Māori e mea ana ka whai wāhi tūturu rātou ki te whakahaerenga o ngā take e pāpā ana ki a rātou.

I ngā tau o muri mai, arā ētahi iwi i piri ki te Karauna e kī ana ko te hui i Kohimarama te tīmatanga o tēnei piri tahi. Ahakoa he wā tēnei i kaha taukumekume ai te iwi Māori me te iwi Pākehā, he tata ki te kotahi marama te roa o te hui, ā, i reira ka whakapūmau ngā āpiha a te Karauna i tō rātou hiahia hāpai i te Tiriti. I āhua puta i te hui he kī taurangi ki te Māori e mea ana ka whai wāhi tūturu rātou ki te whakahaerenga o ngā take e pāpā ana ki a rātou.

Ka tono ngā rangatira i puta ake ki Kohimarama kia auau tonu te tū o ngā hui pērā. Whakaae ana a Parāone. I tō rātou pai ki te piri mai a ngā rangatira nei, ka pōti te Huinga Whānui o te Pāremata kia whakawāteatia ngā pūtea hei whakatū anō i tētahi hui. Engari i te hokinga mai o Tā Hōri Kerei hei kāwana i te tau 1861, ka whakakorehia e ia ngā whakaritenga, i te mea ki a ia he mahi heahea te “kāranga i te tokomaha o ngā Māori mohoao kia huihui ki te hanga Kaupapa Taketake mō rātou anō”. 

Ngā Rūnanga: ngā whakarauikatanga ā-iwi

Ko tāna kē i kōkiri ai, kia whakahaeretia ngā rohe Māori e ētahi rūnanga ā-iwi, heoi, ka āta tirohia ēnei e te Karauna. E whai ana tēnei whakaaro i te ture o te tau 1958, i whakakaha ake i te whakataki a te iwi Māori i a rātou anō. Ka kīia ngā rūnanga nei ngā “Whakahaere Hou”, ā, i āhua whai hua tonu i ngā rohe e āhua rata ana te Māori. Engari i ērā atu hapori Māori kua matangurunguru ki te Pākehā, e kore e taea e tēnei kaupapa te whakamauru te matakana o te iwi Māori ki te Karauna.

Ngā Pakanga o Aotearoa

Nō te Hūrae 1863 i pakaru mai ai te Riri ki Waikato. Ka urutomo ngā hōia a te Emepaea i te pū o te Kīngitanga. Ki tā te Karauna, i pērā ai i te mea taihoa ka whakaeke tētahi ope taua i raro i te Kīngitanga i Tāmaki-makau-rau. Engari kua parea tēnei whakaaro ki rahaki e ngā kaihautū o te Kīngitanga, ahakoa te hiahia o ētahi o ngā rangatira kia pērā rātou.

Ka mutu te whawhai ki Waikato i te tau 1864, i te 15 marama i muri mai. Ukuuku ana tērā te rohe, waimaero ana hoki te Kīngitanga, engari kāore i ngaro rawa. E ai ki tētahi Komihana Roera, i hua ake te whakaekenga i tētahi whakahau i puta ki ngā Māori o Waikato i muri i tō rātou huakanga e ngā hōia a te Karauna.

Ka whakahaua e te Ture Whakanoho o Aotearoa o te tau 1863 kia raupatutia ngā whenua o te “hunga tutū” – i te nuinga o te wā me te kore tonu e whakatū uiuinga, te kore rānei e wātea o ngā pātū ture e wātea ana ki ērā atu tāngata o Ingarangi (ā, ahakoa e wātea ana ētahi tikanga paremata ōkawa).

Hui katoa, he nui atu i te whā miriona eka ngā whenua Māori i raupatua.

Ka toro te riri ki ērā atu wāhi i te puku o Te Ika a Māui, ka raupatua ngā whenua rahi tonu i Waikato, i Taranaki, i Te Moana a Toi, i Te Matau a Māui (i “tautukua” rānei ki te Karauna – i pērāhia hoki ētahi i Te Moana a Toi). He rerekē te āhua o te raupatu whenua i tēnā rohe, i tēnā, engari i te nuinga o te wā, ka whakaroatia ake te ātetetanga a ngā Māori. Ko tētahi take i pēnei ai, ka uru atu anō ngā whenua o te tokomaha o ngā kūpapa ki roto i ngā whenua i raupatua.

Hui katoa, he nui atu i te whā miriona eka ngā whenua Māori i raupatua. I te mutunga iho, ko tētahi haurua pea o tēnei i utua, i whakahokia rānei ki te Māori, engari i ētahi wā kaore i whakahokia ki ngā tāngata nō rātou ake te whenua. Waihoki, kāore i whakahokia ki te iwi i raro i te taitara ā-iwi – i whakahokia ki ngā tāngata takitahi i raro i te kārati a te Karauna. 

Nō te tau 1872 rawa i mutu ai te whawhai. I tēnei wā, kua kawa haere ngā whakaaro o ngā kaiwhakanoho ki te Māori. Engari koinei anō te wā i kaha ake ai te whakawhirinaki a te Karauna ki te tautoko a ngā hōia Māori. Kua heke te tokomaha o ngā hōia a te Emepaea i te wehenga atu o ētahi i raro i te kaupapa here “kuhu i a ia anō” a te kāwanatanga kaiwhakanoho i muri i te tau 1864. E whai ana te kaupapa here i te rironga mā te minitatanga o Aotearoa (kaua te kāwana) e whakataki te whiriwhiringa o ngā take Māori katoa. Mai i tēnei wā, ka noho ko te Kāwanatanga kē o Aotearoa te “Karauna”. Engari ka mau tonu te titiro a te iwi Māori ki te Kuini me te Whare Pāremata o Ingarangi mā rātou kē te iwi Māori e tiaki.