Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Tauira Flash
Ngā Āhuatanga i Pā - Te Tiriti
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
Ngā Āhuatanga i Pā - Aotearoa Whānui
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
English version of this page
|
WĀtaka
HE WĀTAKA MŌ TE TIRITI 1800-1849 |
C1800 Te tūtakitanga
tuatahi a te MĀori me te PĀkehĀ
Kua tīmata te noho mai o ngā kaiwhai kekeno, o ngā
kaiwhai tohorā i waenganui i te iwi Māori. He tokoiti noa
iho ngā Pākehā i aua wāhi, ā, hei manuhiri
rātou mō te tini o ngāi Māori. E whakaarotia ana
100,000 te iwi Māori i ō rātou rohe motuhake. Ka tūtaki
ngā iwi e rua i ēnei tau tuatahi i ngā ūnga kaipuke
ki te hokohoko, ki te tope rākau rānei (hei rewa mō
ngā kaipuke), ā, ka ara ake te pōhēhētanga
me te tūkino i ētahi wā. I ētahi wā ka takahia
te tapu, ka tūkinotia rānei te Māori, ka murua rānei
ō rātou taonga. Me te aha, ka rapu utu a Māori, mā
te whakaeke i ngā kaipuke. I pēneitia te Fancy i te tau
1795, te Royal Admiral i te tau 1801, te Elizabeth, te Seringapatam
me te Parramatta i te tau 1808. Mutu rawa atu ko te kōkiritanga
i te kaipuke uta taonga o te Roera Nawi e mōhiotia nei ko te
Boyd, i Whangaroa i te tau 1809, i tahuna ai te kaipuke. Engari i
te ngakinga o tēnei parekura, i hē kē te tohu i te
kāinga hei hārotanga mō te matā me te ahi. |
1814 Te mĪhana
a Marsden
Ko Rev. Samuel Marsden (Te Mātenga) te minita mihingare ki
te koroni mauhere o Ingarangi i New South Wales, ā, ko ia tētahi
o ngā kaikauwhau i te rongopai tuatahi kia tae mai ki Aotearoa.
Ahakoa kua tae kē mai rātou i te tau 1807, kāore
i whakatūria he mīhana mō te Church Missionary Society
(CMS) i Rangihoua i mua i te marama o Tīhema 1814.
Tokotoru ngā kaikauwhau i haere tahi mai i te taha o Te Mātenga,
ehara nei i te Minita tūturu, a William Hall rātou ko
Thomas Kendall, ko John King. Ka tū a Te Mātenga ki te
kauwhau i te Rongopai i te Rā o te Kirihimete – ki te
iwi Māori. He mea whakamāori tēnei mā rātou
e tētahi o ngā rangatira o reira, e Ruatara. Kua tūtaki
kē ia ki a Te Mātenga i Ingarangi i mua. Ka hokona e Te
Mātenga tētahi kaipuke kawe taonga mō te mīhana
(te Active) ā, ka tonoa mai i tētahi haerenga para i te
huarahi, i te marama o Hune 1814.
I taua wā anō, nā ngā mahi hē a te tangata
ki ētahi Māori, i te kaipuke, i uta rānei, i whakatūria
ake ai a Thomas Kendall hei Kaiwhakawā ā-Takiwā i
Pēwhairangi, e te Kāwana o New South Wales, e Kāwana
Macquarie. Ko te tiati Pākehā tuatahi tēnei i Aotearoa. |
1831 Ka tukua he pitihana
e ngĀ rangatira MĀori ki te KĀwanatanga o Ingarangi
Kua tupu haere te mahi takatakahi tikanga me te raruraru i waenganui
i ngā heremana, i ngā mauhere kua oma i ngā whare herehere
me ngā tāngata paoe noa mai i New South Wales, ā, kua
tīmata hoki te māharahara kei tangohia a Aotearoa e te Wīwī.
Nā reira, i runga i te whakaaro o Kāwana Darling, ka āwhina
te mihingare a William Yate i ngā rangatira 13 o Te Tai Tokerau
kia tukua he reta ki a Kīngi Wiremu IV. Ka īnoi rātou
ki a ia kia tiakina rātou, ā, ka hainatia ki ō rātou
moko. Kua tupu ngā āwangawanga i muri i te haerenga o te
Elizabeth, i te tukunga o taua kaipuke e tana kāpene kia kawea
a Ngāti Toa i Kapiti kia whakaekea a Ngāi Tahu ki Akaroa.
Ka whakaae te Karauna o Ingarangi ki te pitihana, ā, ka puta
tana kī, tērā tonu ia e tiaki i te iwi Māori. |

1832 Ka tohua a Te Pūhipi hei RĒreneti
o Ingarangi
Ka tohua e te Kāwanatanga o Ingarangi ko James Busby (Te Pūhipi)
hei Rēreneti o Ingarangi, kia taea ai e ia ngā iwi Māori,
ngā kaiwhakanoho whenua me ōna pānga hokohoko te tiaki.
He momo māngai kāwanatanga o raro ia, engari kāore
ōna tino mana, nā te mea kāore a Aotearoa i raro i
te mana o Ingarangi. I tae mai ia i te marama o Mei i te tau 1833,
ā, ka waihangatia e ia tētahi whare i ngā whenua i
hokona e ia i Waitangi. He uaua hoki tana mahi ki Aotearoa nei, ka
mutu anō pea tōna mana i te ungaunga i ngā tāngata
o Ingarangi kia pai te noho, waihoki te iwi Māori. I kitea tonutia
kāore ana hōia, koia i kīia ai he “manuao kore-pū"
ia. |
1835 Te Whakaputanga
o te Rangatiratanga o Nu TĪreni
![[Sainson, Louis Auguste de], b. 1800 :Defrichement d'un champ de patates. Boilly sc. Paris, 1839.](/images/timeline/0_PUBL-0034-2-387.jpg) |
He ohu wāhine Māori e karikari
ana i te whenua mō te māra kūmara. He whare
hakahaka, tuanui tāwhana, kei te tuarongo, me ētahi
atu wāhine tokorua e kōrero ana ki ngā heramana
Wīwī. I Aotearoa te ringatoi, a Sainson, i te taha
o Dumont d'Urville, i te tau 1827. I Te Tai Tokerau tētahi
kitenga pēnei, i Pewhairangi pea.
Image: ATL PUBL-0034-2-387
© Image copyright conditions |
I te whakaaro ētahi meake pea ka anga mai te whenua Wīwī
ki te tango i Aotearoa. Nā reira ka tahuri a Te Pūhipi ahakoa
te kore e whakaae o ōna rangatira Pākehā, ki te tuhituhi
i te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tīreni. I hainatia
e ngā rangatira 34 o Te Tai Tokerau. Arā anō ngā
hainatanga, tae atu ana ki ētahi mai i ngā rohe ki te tonga,
i tāpiritia i roto i ngā tau e whā o muri mai. Ka kī
tēnei huihuinga ko rātou te Whakaminenga o ngā Hapū
o Nu Tīreni, engari kāore he tohu i huihui anō taua
kotahitanga, hāunga te hainatanga o te Tiriti o Waitangi i te
tau 1840.
Ka titiro kōtaha mai te Tari o ngā Koroni ki tēnei
pukapuka, i runga i te mōhio ehara a Aotearoa i te taiwhenua
o Ingarangi, kāore hoki rātou i hiahia kia hinga mai ngā
taumahatanga mō te tiaki i Aotearoa ki runga i a ia. Ko ngā
kaitohutohu i te Tari o ngā Koroni ko ngā rōpū
mihingare, ā, i pūmau anō te whakaaro o taua Tari
kāore he mana tōrangapū toitū i Aotearoa, e
taea ai e Ingarangi te tūhonohono ā-kāwanatanga ki
Aotearoa nei. Heoi anō, i whakaaetia te Whakaputanga e te Kāwanatanga
o Ingarangi. E mea ana ētahi karu hītori kāore te
Whakaputanga i tino aronuitia, kāti, nō te nohonga mai
o tērā hei maioro i te tangohanga o te mana whenua o Aotearoa,
kātahi anō ka arongia atu. E whakaarotia ana koinā
te take i whakamahia taua pukapuka hei kārangaranga ingoa ki
ngā rangatira, kia tūtū ai ki te haina i te Tiriti
o Waitangi i te 6 o Pēpuere 1840.
Ko ētahi atu karu hītori e mea ana ko te Whakaputanga
tētahi whakapuaki tuatahi o te mana whenua o te iwi Māori
i waenganui i ngā whenua o te ao hou. Kia tāpiritia ki
ētahi atu āhuatanga o ngā 1820 me ngā 1830,
ka kitea he whakaahuatanga te Tiriti i tētahi noho tahitanga
i āta whiria e ngā taha e rua. Ehara i te whakaarahanga
ake o te mana Pākehā, ehara hoki i te whakakoretanga atu
o te mana Māori taketake. |
1835-40 He Āwangawanga
mŌ te oranga o te iwi MĀori
Nō ngā tau whakamutunga o ngā 1830, i runga i tētahi
pūrongo nā te Komiti mō ngā Tāngata Whenua
(1836–1837), me te pūrongo o te Whare o ngā Rangatira
o Ingarangi mō te "āhua o ngā moutere o Aotearoa
i ēnei rā” (1838), he nui te hunga atawhai tangata
ka āwangawanga mō ngā momo tāngata Pākehā
kua tae mai ki konei. Ka uru mai ngā mihingare i ētahi wā
ki te whakakāhore i ngā hoko whenua, i ētahi wā
ki te hoko whenua mō rātou anō, i ētahi wā
hei kaitiaki mō aua whenua kia taea e te Māori te hāereere
me te noho i runga i ō rātou whenua. Ka akiaki ngā
tāngata nei i te Kāwanatanga o Ingarangi kia huri mai ki
te aukati i te mate nui o te whanonga hē, tae atu ki te torotoro
o ngā tahumaero o tāwāhi, i heke ai te tini me te mano
o te Māori ki te waro hunanga tangata. I runga i te kaha-kore
o te tūranga o Te Pūhipi, ko te hiahia i te mutunga kia
kumea mai te whenua ki raro i Ingarangi, kia kāwana tikatia e
Ingarangi. |
1837 MĀ PeretĀnia
e whakatŪ koroni
I ana mahi i ētahi atu wāhi o te ao, i mōhio anō
te Kāwanatanga o Ingarangi he nui te utu o te whakahaere koroni,
ka nui hoki te raruraru. Ko te tukunga iho, i mahi anō a Ingarangi
i te tuatahi kia kaua e tau ngā taumahatanga mō Aotearoa
ki runga i a ia. Ko tāna mahi i te tuatahi kia tukua mā
ngā mihingare e kawe te ngākau o ngā kaiwhakanoho Pākehā
me te iwi Māori kia mahi tahi, me te tono mai anō i a Te
Pūhipi kia mahi tahi ki ngā rangatira i Te Tai Tokerau.
Ka rangona te ngākau manawahē o Te Pūhipi i ana pūrongo,
nā te mea i te nui haere tonu ngā hoko whenua a ngā
kaiwhakanoho Pākehā, me ngā kaihoko whenua o New South
Wales, ki ngā rangatira Māori o Aotearoa. Ka karanga ngā
kaiwhakanoho whenua o Ingarangi i Kororāreka (e kīia nei
ināianei ko Russell) ki a Kīngi Wiremu IV, i te marama o
Māehe 1837 kia tiakina rātou, ā, ka puta ā rātou
whakahē ki ngā whakahaere a Te Pūhipi. Ka whakaae ngā
āpiha o te Tari o ngā Koroni "he tika kei te hē
katoa ngā āhuatanga o Aotearoa, ko wai te tangata e kore
e tangi ki ōna raruraru, ā, kua roa hoki te tini e kī
ana, he hauwarea a Te Pūhipi, kāore e tika mō te tūranga
rā". Nō te marama o Tīhema 1837, i runga i te
whakaaro kua kaha kē te whakataiwhenua i Aotearoa, ka tahuri
te Kāwanatanga o Ingarangi me ōna kaiārahi, a Lord
Melbourne rāua ko Lord Glenelg, ki te whakarite tikanga mō
Aotearoa. Ko te whakaaro ia, kia āta whakahaeretia te whakataiwhenua
i Aotearoa, otiia kia whakamutua rawatia ngā hoko tāhae
i ngā whenua o te iwi Māori. Kia tae ki waenganui i te tau
1839 kua tau ngā whakaaro o te Kāwanatanga o Ingarangi kia
whakataiwhenuatia tētahi wāhi o Aotearoa ki New South Wales. |

1838-39 Ka kake te hao whenua ki tŌna
tihi
Ka pōnānā katoa ngā kaihokohoko whenua i taua
wā ki te hao i ngā whenua o Aotearoa. I tua atu i te tokoiti
i hiahia ki te whenua iti hei nohonga mō rātou, tērā
anō hoki ngā kaihoko whenua korokoro hōhonu nei, i
akiaki i a ngāi Māori kia hoko whenua ki a rātou, i
ētahi wā, he hoko tino hē, mō te whenua nui noa
atu. Ka pitihana ngā karere o te rongopai i Rānana kia huri
mai ki te tiaki i te iwi Māori. Ko ētahi o ngā tini
hoko nunui, ko: tā W.B. Rhodes, i kī ake kua hokona e ia
a Kapiti Motu, a Horomaka i Te Waipounamu, a Te Upoko o te Ika, me
Te Matau a Māui, ko te utu mō Te Matau a Māui, £150;
ko tā Daniel Cooper, i kī ake kua hokona e ia te 133,000
heketea i Te Matau a Māui, i Te Kūrae o Māui me te
Māhia mō te £383; me tā te Kamupene o Niu Tīreni,
i kī ake kua hokona e ia tētahi 20 miriona eka, ko te hautoru
waenga o Aotearoa mai i Niu Pāremata ki Horomaka, i roto i ngā
marama torutoru noa iho. |
1839 Ka tohua ko Wiremu
Hopihona
I te Kamupene o Niu Tīreni e tukutuku nei i ana kaiwhakanoho whenua
i Rānana, ka tau ngā whakaaro o te Kāwanatanga o Ingarangi
me tohu a Kāpene William Hobson (Te Hopihona) hei Māngai
Kāwanatanga. Ka wehe mai a Hopihona i muri tata mai i te kaipuke
tuatahi o te Kamupene o Niu Tīreni, te Tory. Ko te whakahau ki
a ia, kia riro mai i a Ingarangi te mana whenua ki te katoa, ki tētahi
wāhi rānei o Aotearoa i runga i te whakaaetanga o ngā
rangatira maha. Ka uru a Aotearoa i raro i te mana o Tā George
Gipps, te Kāwana o New South Wales, ā, ka piki a Te Hopihona
hei Rūtene-Kāwana mā Gipps. I haerea tonutia a Aotearoa
e ngā kaihoko whenua, i mua i te aukatinga o ngā whāinga
wāhi hoko whenua, i mea rā rātou tērā e whakaurungia
e Te Hopihona. Nō muri ka tātaihia he nui atu ngā whenua
i taunahatia ai e rātou i ngā whenua katoa o Aotearoa. |
1840 Te rĀhui i
ngĀ hoko whenua
I haere a Te Hopihona i te tuatahi ki New South Wales ki te kōrerorero
tahi ki tana rangatira ki a Kāwana Gipps. I a Te Hopihona ka
wehe mai i Poihākena i te 18 o ngā rā o Hanuere 1840,
ka rāhuitia e Gipps ngā hoko whenua katoa i te iwi Māori,
i runga i tōna mana whakahaere i ngā iwi a te Kuini. Ko
tana kī, e kore ngā hoko tae mai ki taua rā e whakamanaia,
kia tirohia rā anō e ngā mana kāwanatanga tōtika.
Ka tuaruatia te whakairinga o te rāhui e Hopihona i tana taenga
atu ki Pēwhairangi i te 30 o ngā rā o Hānuere
1840, i muri tonu i tōna taenga mai. Nā te tangata nei nā
William Colenso (Te Koroneho), o te Church Missionary Society, ngā
pānui e rua i tā mā Hopihona, inā hoki koia anake
te kaitā pukapuka i reira. |
1840 Ka hainatia te
Tiriti o Waitangi
Te taenga tonutanga atu a Hopihona ki Pēwhairangi ka tūtaki
ia ki a Te Pūhipi i runga i te Herald. Ka whakarite hui a Pūhipi
kia pōwhiritia ngā rangatira o te "Whakaminenga"
(kātahi anō tēnei kāhui rangatira ka hui i te
wāhi kotahi) ki te tūtakitaki ki a Hopihona, ki te "rangatira
i ahu mai i te Kuini o Ingarangi". Te tikanga ka tū tēnei
hui i te Wenerei, te 5 o ngā rā o Pēpuere. Heoi anō,
ka whakaritea he tuhinga tuatahi o te Tiriti i te reo Pākehā,
ka tukua hoki he kape ki a Henry Williams (Te Karuwhā), hei whakamāori
māna mā te hui. Ka whiriwhiritia ngā kaupapa i tuhia
ki te Tiriti i roto i ngā reo e rua i taua hui, i mua i ngā
tāngata Māori e 500 me ngā Pākehā e 200 pea.
Ko te nuinga i tūpato anō ki ngā whakaaro kei muri
i ngā tuhinga, engari, e ai ki ngā kōrero, nā
ngā kupu a Tāmati Waka Nene i kawe te ngākau o te whakaminenga
kia hinga ki te taha whakaae. I pēnei anō a Hopihona ka
haere ngā whakawhitiwhiti kōrero mō ētahi rā,
ka haere hoki ngā kupu taukumekume o tētahi taha, o tētahi
taha. Ā, koia tēnā, i haere tonu ngā kōrero
ki waenganui pō, i te wāhi e mōhiotia nei ināianei
ko te marae o Te Tii. I te rā i muri mai, i te 6 o Pēpuere,
ka whakakotahitia mai anō te hui i runga i te hohoro, i pānuitia
anō ngā kupu, ko te kaihaina tuatahi ko Hone Wiremu Hene
Pōkai (ko Hone Heke), tētahi o ngā kaihaina i te Whakaputanga
o te tau 1835. I haina tōna 40 rangatira i te rā tuatahi.
Ka pūhia e te Herald ana pūrepo 21, hei tohu whakamana i
te rā. Kia tae ki te marama o Hepetema, neke atu i te 500 ngā
rangatira kua haina i ngā tōpito maha o te whenua (e rima
neke atu ngā wāhine i haina.) Tata ki te katoa o ngā
rangatira i haina i te kaupapa reo Māori, kāore te mea reo
Pākehā. Tērā ngā rohe kāore i haerea
e rātou, tērā hoki ngā rangatira kāore rawa
i whakaae ki te haina. Inā koa, kāore a Te Heuheu, te ariki
o Ngāti Tūwharetoa (i te rohe o Taupō) i "whakaae
ki te mana wahine [te Kuini] kia noho hei mana tiketike mō ēnei
motu”. |

1840 Mei Ka pĀnuitia te mana whenua
ki runga o Aotearoa
Nō te tīmatatanga o te marama o Māehe, i a ia e heke
whakarunga mai ana i te rāwhiti, ka pāngia a Hopihona e
te mate roro ikura. Ka tonoa e ia ētahi tāngata, tae atu
ki ētahi mihingare e whitu, kia haere ki te kohikohi hainatanga
huri noa i te motu, i runga i ētahi kape o te Tiriti. I tino
hiahia a Hopihona kia hainatia e ngā rangatira o Raukawa Moana
(ko Te Rauparaha te tangata i tino hiahiatia), nā reira ka tonoa
a Henry Williams (Te Karuwhā) kia tīkina mai ērā,
ā, ka tonoa ētahi kape ki Te Moana a Toi, ki Waikato, ki
Tauranga, me Kaitaia. Ka tonoa a Meiha Bunbury, i runga i te Herald,
kia rapu hainatanga i Te Waipounamu, i Rakiura me Te Matau a Māui.
I te 21 o Mei, ka pāhotia e Hopihona te rironga o te mana whenua
o Aotearoa katoa i te Kuini. I riro te mana o Te Ika a Māui i
runga i te tuku o te mana whenua i te hainatanga o Te Tiriti, me ngā
moutere o te tonga i tōna ‘kitenga tuatahitanga'. E ai
ki ētahi karu hītori i hiahia pea ia kia whakapūmautia
te mana o te Karauna ki runga o Aotearoa i te mea kua rongo ia tēnei
te Kamupene o Niu Tīreni te takatū ki te whakarite kāwanatanga
mōna anō i Raukawa Moana. Nā tana āpiha i raro
i a ia, nā Bunbury i whakapāho te rironga o te mana whenua
o Rakiura i te Kuini i te 5 o Hune, nā te aha, nā tōna
kitenga tuatahitanga, i te mea kāore he tangata Māori i
kitea i reira hei haina. I pērātia anō Te Waipounamu
katoa i te 17 o Hune i runga i te tuku i te mana whenua. |
1841 Ka whakatūria
he Kaitiaki Matua mŌ te Tangata Whenua
Nō te marama o Āperira 1840, i a ia e whakatā ana i
Waimate, ka whakapā atu a Te Hopihona ki te mihingare kaiāwhina
nei ki a George Clarke (Te Karaka), me kore ia e whakaae ki te noho
i te tūranga Kaitiaki mō te Tangata Whenua, ā, i whakaae
a Te Karaka mōna taua tūranga. Nō te whakatūranga
o te Koroni hou i te tau 1841, ka uru atu a Te Karaka hei Kaitiaki
Matua mō te Tangata Whenua. Ka tukuna tētahi atu mahi ki
a Te Karaka, i āhua taupatupatu anō ki te mahi tuatahi.
Ko te mahi tuarua he hoko whenua mā te Karauna. I puta he kōrero
nā Te Hopihona i te marama o Āperira 1840, i tana tuhinga
ki a Te Karaka: "E mea ana ahau i konei, i ētahi wā
me takahi koe i ngā huarahi ki te manawa tonu o te whenua, ki
te whakawhitiwhiti kōrero mō ngā whenua Māori,
otirā ki te hoko whenua." Ahakoa i āhei anō a
Te Karaka te kawe i ngā whakaaro o te Kāwana kia tangohia
te mahi hoko whenua kei taupatupatu ki tana tūranga kaitiaki,
ka noho tonu aua mahi me aua mana hoko whenua ki ana kaitiaki o raro.
Tērā ētahi kaitiaki o raro i tino kaha rawa te mahi
āwhina i te iwi Māori, ko te taitama nei a George Clarke
Jnr tētahi. Nō mua atu tēnei i te Komihana e mōhiotia
nei ko te Komihana Kerēme Whenua a Spain, ko ia anō te tangata
nāna i wherawhera ngā āhuatanga o te pakanga i Wairau.
I te tau 1846, ka whakakorea atu e Kāwana George Grey te Kaitiaki
i te Tangata Whenua, ka whakatūria kētia he Hēkeretari
mō te Tangata Whenua. Kāore rawa ia i rata ki te tangata
Pākehā whai mana ki te iwi Māori, hāunga ko
ia. Ko ngā mihingare tonu ngā tino tāngata kāore
i paingia e Kerei.
|
1842 Ka wherawhera te
Komihana i ngĀ hoko whenua tuatahi
E toru ngā Kaikomihana Wherawhera Hoko Whenua ka whakatūria
i runga i ngā whakahau a Lord Normanby, i runga hoki i ngā
pānui a Governor Gipps i Poihākena me Hobson i tana taenga
ki Aotearoa. Koia ēnei ko M. Richmond, ko E. L. Godfrey, ko W.
Spain, ā, i whakatūria rātou ki te wherawhera i ngā
hoko whenua katoa o mua atu i te Tiriti nā ngā Pākehā
i mahi. Me i tatū i ngā kaikomihana āe, he tika ēnei
hoko, i āhei anō te Komihana te whakamana i te hoko, me
te whakarite Karauna Karāti mō ngā eka 2560 (4 māero
pūrua). Mehemea i hē te hoko, i rahi ake rānei i tērā,
kāore aua whenua rā i whakahokia ki ngā tāngata
Māori rā, engari i haere anō hei whenua Karauna. Ko
tētahi o ngā Kaikomihana Whenua, te rōia nei a William
Spain, i whakatūria hei kaitūhura i ngā hoko nunui
i kerēmetia e te Kamupene o Niu Tīreni. I muri i ētahi
tau, ka tatū i a William Spain kāore i whai mana te nuinga
o ngā hoko a te Kamupene o Niu Tīreni i Pōneke me tua
atu, engari kāore āna tohutohu katoa i hāpainga. I
muri ka kawe kētia ngā tūhuratanga, ka mahue te titiro
ki te whāinga take o ngā kerēme o te Kamupene, ā,
ka takawaengatia he kirimana ki te iwi Māori, kia whakawāteatia
a Pōneke mō te whakanoho whenua. |
1842 Ka kĪia kei
raro te iwi MĀori i te mana o te Karauna
Nō te tau 1842 i muri i ngā tautohetohe tawhito, ka pakaru
mai te pakanga i waenganui i ngā iwi o Hauraki me Tauranga. Kāore
i taea te aha e te Kāwanatanga. Ka puta te whakaaro o te Rōia
Matua, ko ngā rangatira kāore i haina i te Tiriti (pēnei
i a Taraia, tētahi o ngā kaihautū i ngā pakanga)
kāore i herea e te mana o te Karauna. Ka whakakāhoretia
tonutia atu tēnei whakaaro i Rānana. Mai i te whakapuaki
a Te Hopihona i te mana o te Kuini o Ingarangi i te marama o Mei i
te tau 1840 (mai i te pānuitanga rānei o tēnei i te
kāheti i Rānana i te Oketopa 1840), ka whakaarotia ko te
katoa o Aotearoa me ngā tāngata katoa i te noho i konei,
ka uru ki raro i te mana o te Kuini. Ehara i te mea me whakapūmau
tonu atu ngā ture o Ingarangi i taua wā tonu, ki runga i
ngā iwi Māori. Ko ētahi o ngā mahi, pēnei
i te kawe riri, i te kaitangata me te whakamōkai i te tangata
hei taurekareka, tōna tikanga kia pēhia wawetia mehemea
ka taea. Engari tērā anō ngā tikanga me waiho
mā ngā mihingare hei whakatika, mā te noho tahi rānei
o te iwi Māori me ngā kāinga Pākehā e nui
haere ana i taua wā. |

1843 Te pakanga i Wairau
I te hiahia ngā kaiwhakanoho whenua i te tāone o te Kamupene
o Niu Tīreni e kīia nei ko Nelson ki te whakamakoha i ō
rātou whenua i te Wairau, i mua i te uiuinga a te Kaikomihana
Whenua ki ngā whenua o taua wāhi. E ai ki ngā tāngata
Māori o te rohe, otirā ki a Ngāti Toa, kāore kē
rātou i hoko i taua whenua ki te Kamupene. Nā tētahi
o ngā rōpū i raro i a Te Rauparaha rāua ko Te
Rangihaeata i aukati te mahi a tētahi puni kairūri, me te
tahutahu i ō rātou wharau. Ko te whakautu, ka tukua tētahi
ope i raro i te tiati o te rohe i a Thompson, me te kanohi o te Kamupene,
a Kāpene Arthur Wakefield, ki te hopu i aua rangatira. Nō
te tūtakitanga o ngā taha e rua i Tuamarina, ka kī
a Te Rauparaha nāna kē ngā rawa i raweketia e ia. Ka
whakatakariri a Thompson, ka karangatia ana tāngata kia ahu whakamua,
ka pakū te pū, ā, ka mate te wahine a Te Rangihaeata.
E 22 ngā Pākehā i mate i te pakanga whai i muri, tae
atu ki ngā whakarau, i whakamatea hei utu mō ngā Māori
i mate. Ka tino māharahara te ngākau o ngā kaiwhakanoho
whenua, tērā tonu a Ngāti Toa e whakaeke i a rātou
ki ētahi atu wāhi, otirā ki Te Whanga-nui-a-Tara. Engari
ki a Kāwana Fitzroy, te Kāwana hou, nā te whakaaro
kore o te ope Pākehā rātou i raru ai, tae atu ki tā
rātou mahi whakatete, ā, kīhai ia i whakawhiu i a Ngāti
Toa. |
1844 Te riri i Te Tai
Tokerau
 |
He tirohanga ki te pā
i Ruapekapeka, atu i te tīwatawata o raro, i te tomokanga
e te “matua o ngā tāngata whenua kūpapa
me ngā ope taua”, i raro i a Rūtene Kānara
Despard, 11 Hānuere 1846.
Image: ATL A-079-007
© Image copyright conditions |
He nui ngā raruraru mō ngā rangatira i te tīmatanga
o ngā tāke rawa i ngā utanga i heria mai ki Pēwhairangi.
Ka piki i konei te utu o ngā taonga, ka heke te maha o ngā
hoko. Ka raru anō rātou i te tau 1841 i te whakanukutanga
o te tāone matua o Aotearoa ki Ākarana. Nā te Kāwana
hou nā Robert FitzRoy (Te Pitiroi) (1844-45) i muku te mana o
te Karauna kia noho koia anake te kaihoko whenua. Te take i pērā
ai ia, he whakamāriri i a Heke me ētahi atu rangatira o
Te Tai Tokerau, kāore kē nei i hiahia kia herea tō
rātou mana hokohoko ki te tangata kē. I te whakatakariri
a Heke i te mea kei runga ake te Haki o Ingarangi, te tohu o te kāwanatanga
o Ingarangi i runga i Kororāreka, kāore hoki te kara o Aotearoa
o te tau 1834 i kitea i te taha. Ka whai i muri ana topenga e whā
i te pou haki, i 1844-45. Ki ētahi, he mahi hāpai noa iho
i te mana Māori te mahi a Heke. Heoi, i te topenga whakamutunga,
ka whakaekea te tāone o Kororāreka, ka tahuna ngā whare,
ā, ka murua hoki te nuinga, hāunga ia ngā whare karakia.
I kawea te nuinga o ngā tāngata Pākehā o te tāone
ki Tāmaki-makau-rau. Nō te taenga mai o ngā ope ka
huri mai ētahi Māori, pēnei i a Nene, ki te āwhina
i ngā hōia o Ingarangi. Ka tū tētehi kakari kino
i taua wā ki ngā ope Māori i raro i a Heke rāua
ko Kawiti. Nō te 15 o Hanuere 1845, ka puta tētahi pānui
i roto i ngā reo e rua, me tōna whiwhinga pūtea ki
te tangata mauhere i a Heke. Heoi, ka whakahokia a Te Pitiroi e ōna
rangatira ki Ingarangi, tukua mai ana tētahi Kāwana ārahi
hōia, a George Grey (Kāwana Hori Kerei), i te mutunga o
te tau 1845. Nā ngā maioro o te pā Māori me ngā
tikanga o te Māori mō te whawhai, i toa ai te taha Māori
i raro i a Heke rāua ko Kawiti ki te kawe pakanga ki ngā
hōia o Ingarangi. Ka ārahina e Heke ōna toa ki waho
o te pā o Ruapekapeka, ka riro te pā i ngā hōia
a Kāwana Kerei, engari nā te kore o tētahi taha i toa
ake i tētahi, kore kau te take i tau. |
1846 Ka tangohia ngĀ
whenua "wĀtea"
I te tau 1846, ka pānuitia e te Kāwanatanga o Ingarangi
tētahi tūtohinga tuku mana kāwanatanga ki te koroni,
kei roto nei ana whakahau kia rēhitatia ngā kaipupuri whenua
Māori katoa. Ko ngā whenua katoa kāore i te whakamahia
ka huri hei whenua Karauna. Ka whakamanaia anō e Kāwana
Kerei te wāhanga o te Upoko 2 e mea ana kia noho te mana hoko
whenua Māori ki te Karauna anake me ana kaihoko. E rua tau noa
iho tēnei i muri i tōna whakakāhoretanga e te Kāwana
o mua atu i a ia, e Pitiroi. Ko te tikanga o tēnei mea te whakanoho
i te mana hoko ki te Karauna anake, ko te Kāwanatanga anake e
āhei te hoko i ngā whenua. Ehara i te mea i āhei te
Māori ki te haere ki te tangata kē i muri i te titiro a
te Karauna ki aua whenua, māna e hoko. Ka mahi nui ngā tāngata
o te Karauna ki te hanga tikanga hei whakawhere i te iwi Māori
ki te hoko whenua. I runga i te 'mana anake' o te Karauna ki ēnei
hokohoko, i āhei rātou ki te whakapāpaku i te utu ki
tā te Karauna i whakaae ai, kāore i piki ki tā te mākete
hoko e whakatau. Ka haere a Kāwana Kerei ki te hoko whenua nui
i Te Waipounamu, i Te Wairarapa me Te Matau a Māui. Ka piki ngā
whakahē, ka noho ko te Kāwanatanga hei kaiwhiriwhiri i ngā
amuamu, engari koia hoki te rōpū e whakapaetia ana. Ka whakahē
te iwi Māori i ēnei whakaritenga, i kore ai rātou e
wātea ki te rīhi atu i ō rātou whenua, i kore
ai e riro mai ngā moni tika. Inā hoki, he nui tonu ngā
Pākehā i hiahia ki te hoko hāngai tonu i te whenua
i a rātou.
 
|
|
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
|